Uluslararası mı, Yoksa Avrupalı-Hristiyan mı? Uluslararası Hukukun Doğuş Hikâyesi
Gençliğimde haberlerin en önemli gündem maddelerinden biri Irak’a uygulanan ambargo ve Birleşmiş Milletler’in “Petrol Karşılığı Gıda Programı”ydı. Bu ambargo yüzünden çok sayıda çocuk ve hasta hayatını kaybetmişti. 1996…

Gençliğimde haberlerin en önemli gündem maddelerinden biri Irak’a uygulanan ambargo ve Birleşmiş Milletler’in “Petrol Karşılığı Gıda Programı”ydı. Bu ambargo yüzünden çok sayıda çocuk ve hasta hayatını kaybetmişti. 1996 yılında ABD Dışişleri Bakanı Madeleine Albright’a bir televizyon röportajında şu soru sorulmuştu: “Irak’ta (ambargo yüzünden) yarım milyon çocuk öldü. Bu sayı, Hiroşima’ya atılan atom bombasında ölenlerden daha fazla. Sizce bu bedeli ödemeye değer miydi?” Albright, büyük bir soğukkanlılıkla şu cevabı vermişti: “Evet, bence bu bedele değerdi.”
7 Ekim 2023’ten sonra ise İsrail yöneticilerinin daha ilk günlerden itibaren Gazze’de korkunç şeyler yapacaklarını açıkça tehdit ederek söylediklerini duyduk. Örneğin İsrail’in İngiltere Büyükelçisi, Gazze’nin akıbetinin Almanya’nın Dresden şehrinin akıbetine benzeyeceğini söylemişti. Sanki şöyle diyordu: “Siz İngilizler ve Amerikalılar, Nazilere karşı savaşınızda Dresden şehrini yerle bir edip yakmış ve orada yaşayan 25 bin sivili öldürmüştünüz. Dolayısıyla biz de sizin yaptığınızı yaparsak bizi kınamayın.” Söyledikleri ve yaptıkları, etnik temizlik gerçekleştirme niyetlerini açıkça ortaya koymasına ve bütün bunlar dünyanın gözleri önünde, canlı yayınlarla, onlarca uluslararası hukuk kuralının açıkça ihlal edilmesi suretiyle gerçekleşmesine rağmen uluslararası hukuk hiçbir şey yapamadı veya yapmak istemedi.
Irak örneğinde uluslararası hukuk zalimdi; Gazze örneğinde ise uykudaydı. Her iki durumda da ortak nokta aynıydı: Uluslararası hukuk, zayıfı korumak için değil, güçlünün hizmetinde kullanılan bir araçtı. Kesinlikle hakkı ve adaleti gerçekleştirmek için de değildi. Bu yazıda savunduğum tez şudur: Uluslararası hukuk hiçbir zaman hakkı ve adaleti savunmak için var olmadı. Bu, düzeltilmesi mümkün basit bir yazım hatası değil, onun yapısına kök salmış bir özelliktir. Bu iddiamın dayanağı, uluslararası hukukun ortaya çıkış tarihi ve bu hukukun babası kabul edilen Hollandalı Hugo Grotius’un (ö. 1645) hikâyesidir. Şimdi bu hikâyeyi sana anlatmak istiyorum, değerli okuyucum. Ardından bu hukukun gerçekten uyulması gereken bir doğru olup olmadığına sen karar ver.
1452 yılında Bizans İmparatoru, daha sonra Fatih unvanıyla anılacak olan Osmanlı Sultanı Mehmed’in Konstantinopolis’i kuşatma altına alması üzerine Papa’ya bir mektup göndererek yardım istedi. Papa da Fransa, İngiltere, Kastilya (İspanya) ve Portekiz krallarına başvurarak yardım talep etti. İngiltere ve Fransa kralları, aralarındaki Yüz Yıl Savaşları henüz sona ermediği için bu talebi geri çevirdiler. Kastilya Kralı ise Gırnata Müslümanlarıyla savaşmayı Osmanlı Müslümanlarıyla savaşmaya tercih etti. Portekiz Kralı’na gelince, o şöyle dedi: “Madem amaç Müslümanlarla savaşmak, ben onlarla Afrika’da savaşırım; orası bana daha yakın.” Ancak bunun karşılığında Papa’dan Afrika’yı kendisine tahsis eden bir belge düzenlemesini istedi. Böylece İspanyolların Afrika üzerinde kendisiyle rekabete girişmesini önlemek istiyordu. Bunun üzerine Papa V. Nicholas, 1452 yılında bir papalık fermanı yayımlayarak Afrika üzerinde Portekiz Kralı’na tekel hakkı tanıdı. Fermanda şu ifadeler yer alıyordu: “Size, nerede bulunurlarsa bulunsunlar, Mesih’in düşmanları olan Müslümanları, putperestleri ve diğer inanmayanları; onların krallıklarını, prensliklerini ve diğer mülklerini istila etme, arama, ele geçirme ve boyunduruk altına alma; onları ebediyen köleleştirme konusunda tam yetki veriyoruz.”
1455 yılında Papa yeni bir ferman yayımlayarak Portekizlilerin keşif yolculuklarında ulaşacakları bütün toprakları, bu topraklarda yaşayan insanlarla birlikte Portekiz Kralı’nın özel tekeline verdi. Bu hüküm Asya’yı da kapsayacaktı; zira Portekiz gemileri 1488 yılında Hint Okyanusu’na ulaşacaktı. Avrupa’da Papa, Tanrı adına hüküm verme yetkisine sahip makam olarak görülüyordu. Dolayısıyla onun verdiği haklar, yeryüzündeki bütün insanlar için geçerli olan uluslararası hukuk hükmündeydi. Bu toprakların sakinlerinin söz konusu kararlara rıza gösterip göstermemelerinin hiçbir önemi yoktu.
1492 yılında Kristof Kolomb, Asya’ya ulaştığını zannederek Amerika’ya vardığında Portekiz Kralı öfkelendi. Çünkü Papa, Asya’yı kendisine vermişti. Bu nedenle İspanyolların bölgeden çekilmesini istedi ve uluslararası hukukun gereğinin yerine getirilmesi için Papa’nın müdahalesini talep etti. Papa ise Endülüs’ü ele geçirmesiyle kendisini sevindiren İspanya’yı da, Fas ve Afrika Müslümanlarına karşı başarılı bir mücadele yürüten Portekiz’i de kızdırmak istemiyordu. Bunun üzerine 1493 yılında yeni bir ferman yayımlayarak Portekiz’e tanıdığı tekel haklarının aynısını dünyanın batı kısmında İspanya’ya verdi. Böylece uluslararası hukuk adaleti sağlamış oluyordu: Dünyanın büyük bölümü Portekizlilerle İspanyollar arasında eşit biçimde paylaştırılıyor, Müslümanlara karşı gösterdikleri üstün gayretlerin karşılığı olarak bu topraklar üzerinde diledikleri gibi tasarrufta bulunma tekeli kendilerine veriliyordu!
Ne var ki Portekiz Kralı, dünyanın yarısını elde etmiş olmasına rağmen bu paylaşımı adaletsiz buldu. Çünkü Amerika’dan eli boş çıkacaktı. Bunun üzerine İspanyollarla müzakereye girişti. 1494 yılında imzalanan Tordesillas Antlaşması’yla taraflar, Portekiz’e Amerika kıtasında da bir pay verilmesi konusunda anlaştılar. Bu pay, daha sonra Brezilya olacak bölgeydi. Haritada da görüldüğü gibi paylaşım bu şekilde düzenlendi. Böylece Portekizlilerin ve İspanyolların Asya, Afrika ve Amerika’da ele geçirdikleri bütün topraklar, servetler ve insanlar, hukuk gereği onların meşru mülkü hâline gelmiş oldu.
Ancak 1517 yılında ortaya çıkan Martin Luther, uluslararası hukuk açısından ciddi bir krize yol açacaktı. Luther, Papa’nın otoritesini reddetti. Hatta onu Deccal (Antichrist) olarak nitelendirdi ve Katolik Kilisesi’nin şeytanın hâkimiyeti altında olduğunu savundu. 16. yüzyıl boyunca Avrupa’da Hollanda ve İngiltere gibi birçok Protestan devlet ortaya çıktı. Bu devletler Papa’nın otoritesini ve onun koyduğu hukuk kurallarını tanımıyorlardı. Başka bir ifadeyle uluslararası hukuk işlemez hâle gelmişti. Ama bunun nedeni Çinlilerin, Osmanlıların veya Amerika’nın yerli halklarının bu hukuka itiraz etmesi değildi. Sebep, Avrupalıların kendi aralarında anlaşmazlığa düşmeleriydi. Buna rağmen 16. yüzyılda uluslararası sahada pek bir şey değişmedi. Portekiz, Asya ve Afrika’da faaliyet gösteren başlıca Avrupalı güç olmaya devam etti. İspanya ise Amerika kıtasındaki başlıca Avrupalı güçtü.
Bu durum 17. yüzyılda değişmeye başladı. Hollanda Doğu Hindistan Şirketi’ne ait gemiler Hint Okyanusu’na girmeye başladı ve kısa süre içinde Portekiz gemileriyle çatışmaya girişti. 1603 yılında, Singapur kıyıları yakınlarında Hollanda şirketi son derece değerli bir Portekiz ticaret gemisini ele geçirmeyi başardı. Gemide porselen, ipek ve büyük miktarda misk gibi kıymetli mallar bulunuyordu. Geminin yükü Amsterdam’da yaklaşık 4.000 kilogram altın değerinde bir meblağa satıldı. Bu miktar, bugünkü fiyatlarla yarım milyar dolardan fazlasına karşılık gelmektedir. Bu, Hollanda, şirket ve yatırımcıları için büyük bir kazanç, Portekiz içinse ağır bir darbeydi. Portekiz sessiz kalmadı. Gemiye ve yüküne el konulmasının hukuka aykırı olduğunu ileri sürerek bunların iadesini talep etti. Çünkü el koyma işlemi Portekiz’e ait sularda gerçekleşmişti! Portekizliler, Singapur kıyılarının kendilerine ait olduğuna bütün samimiyetleriyle inanıyorlardı! Hollandalılar başlangıçta bu itirazları pek önemsemediler. Ancak bugün de olduğu gibi uluslararası alanda hukuk sizin yanınızdaysa konumunuz daha güçlü olur. Bu nedenle kendilerine hukuki bir görüş verecek birini aradılar ve görevi şirketin avukatı Hugo Grotius’a verdiler. Grotius, Hollanda’nın parlak zekâlarından biriydi. On bir yaşında üniversiteye girmiş, hukuk, siyaset ve teoloji alanlarında büyük başarı göstermişti.
Katoliklerle Protestanların üzerinde birleşebileceği ortak bir zemin olarak din artık işlev görmüyordu. Üstelik Protestanlar da kendi aralarında farklı mezheplere ayrılmışlardı. Bu nedenle din dışında, herkesin üzerinde uzlaşabileceği başka bir hukuk ölçütüne ihtiyaç vardı. Bu ölçütü doğal hukuk denilen anlayışta buldular. Avrupalılar bu hukuk anlayışını Romalılardan almışlardı. Romalı filozof Cicero (ö. MÖ 43), doğada akılla kavrayabileceğimiz bir hukuk bulunduğunu söyler. Bu hukuk Roma’da da Atina’da da aynıdır; bütün milletler ve bütün zamanlar için geçerlidir. Bu hukukun koyucusu Tanrı’dır. Kanun koyucunun görevi ise doğada mevcut olan bu kuralları keşfedip ortaya çıkarmaktır. Burada kastedilen Tanrı, tek tanrılı dinlerin bildiği anlamdaki Allah değildir. Çünkü Cicero ve Romalılar putperestti. Buradaki Tanrı, bazı Yunan filozoflarının bütün nedenlerin ilk nedeni olarak ulaştıkları Deus anlayışıdır.
Daha sonra 13. yüzyılda Katolik Kilisesi’nin büyük düşünürlerinden Thomas Aquinas ortaya çıktı. Aquinas, İbn Rüşd’ün felsefesiyle tanışmış ve onun düşüncelerinden önemli ölçüde etkilenmişti. Aquinas, insanda beş doğal eğilim bulunduğunu belirledi: İyiye yönelme, hayatını koruma, karşı cinse yönelme ve neslini devam ettirme, hakikati arama ve diğer insanlarla birlikte yaşama eğilimi. Doğal hukuk kuralları bu eğilimlerden hareketle oluşturulur. Böylece bu kurallar insanın doğasına dışarıdan zorla dayatılan hükümler olmaktan çıkar, onun tabiatıyla uyumlu kurallar hâline gelir. Bu nedenle Aquinas’a göre insanların koyduğu herhangi bir kanun, ancak doğal hukukla uyumlu olduğu ölçüde adildir. Doğal hukukla çelişen bir kanuna ahlaki bakımdan itaat etme yükümlülüğü yoktur. Tanrı’nın bütün hükümleri de bu doğal hukukla uyumludur. Dolayısıyla doğal hukuk, kelimenin gerçek anlamıyla yazılı bir kanun değildir. Akıl yoluyla çıkarılan ve keşfedilen bir hukuk anlayışıdır.
Grotius da işte bu doğal hukuka dayandı. Ona göre “Doğa, hukukun asli ve temel kaynağıdır.” Grotius açısından Tanrı’nın kutsal kitabında bildirdiği irade de hukuktur. Ancak doğa da Tanrı’nın yaratmasıdır ve dolayısıyla onun iradesinin bir ifadesidir. Sanki mantığı şöyle işlemektedir: Hukukun kaynağı ister kutsal kitapta yer alan Tanrı sözü olsun ister doğa olsun, sonuç değişmez. Çünkü her ikisinin kaynağı da Tanrı’dır. Bu, Tanrı’nın doğrudan sözlerine başvurmadan hukuk oluşturmanın felsefi temellendirmesini ve akli çıkış yolunu sağlıyordu. Böylece hukuk koyma işi, doğadan aklıyla hükümler çıkaran insana ait bir faaliyet hâline geliyordu. Bu sayede Hristiyanlar, üzerinde anlaşamadıkları dinî konulara başvurmadan ortak hukuk kuralları üzerinde uzlaşabileceklerdi.
Şimdi Grotius’a dönelim: Ey Grotius! Aklını kullanarak ve doğal hukuka dayanarak bize öyle bir hukuki fetva çıkar ki işverenin olan Hollanda şirketinin Portekiz gemisine el koymasını meşru kılsın! Grotius şöyle der: “Her milletin başka herhangi bir milletle ticaret yapma hakkı vardır.” Ardından denizleri soluduğumuz havaya benzetir ve şöyle devam eder: “Hava ... işgal edilemez ... bütün insanlar tarafından kullanılır ... Deniz de aynı şekilde herkesin ortak malıdır. Sınırları olmadığı için hiç kimsenin mülkiyetine geçemez. Çünkü deniz, herkesin gemicilik veya balıkçılık amacıyla kullanmasına elverişli olarak yaratılmıştır.”
Bir düşün, Allah seni korusun! Müslümanlar, Hintliler ve Çinliler bin yıl boyunca denizlerde serbestçe ticaret yaptılar. Hiçbirinin aklına denizleri yalnızca kendisine ait bir tekel hâline getirmek gelmedi. Bunu yalnızca Avrupalılar, kendi çarpık zihniyetleriyle yaptılar. Sonra Grotius çıkıp onlara, “Hayır, denizler hiç kimsenin mülkü değildir ve herkes denizlerde serbestçe ticaret yapabilir” dedi. Sanki yeni bir şey keşfetmişti! Oysa yaptığı tek şey, Avrupalıların kendi kendilerine çıkardıkları bir sorunu çözmekti. Ameller niyetlere göredir. Buradaki niyet de hakkı ve adaleti gerçekleştirmek değildi. Amaç, Hollanda şirketinin ve Hollanda devletinin Asya’da ticaret yapabilmesini sağlamak ve kıymetli Portekiz gemisine el konulmasını haklı gösterecek hukuki bir gerekçe üretmekti. Buna rağmen Grotius, özellikle Protestan Avrupa ülkelerinde büyük bir takdirle karşılandı. Çünkü İspanyolların ve Portekizlilerin denizler üzerindeki tekel iddialarının hukuki meşruiyetini ortadan kaldırmıştı. Britannica Ansiklopedisi’nin Grotius’u uluslararası hukukun babası saymasının nedeni de budur. Başka bir ifadeyle, uluslararası hukuktaki denizlerde serbest dolaşım ilkesinin kökeninde, Protestan Hollandalıların ve daha sonra İngilizlerin, Katolik Portekizliler ve İspanyollar gibi dünyayı sömürgeleştirmek istemeleri yatmaktadır!
Peki, Müslümanlar olarak bizim şu soruları sormaya hakkımız yok mu? Papa’dan ve onun, Müslümanları kimin daha fazla öldürdüğüne göre dünyayı paylaştırmasından bize ne? Katoliklerle Protestanların kendi aralarındaki mücadelelerinden ve dinî anlaşmazlıklarından bize ne? Üzerinde birleşebilecekleri ortak bir dinî otorite bulamadıkları için başvurdukları alternatif, Roma ve Kilise geçmişine dayanan doğal hukuksa, bu hukuk Müslümanlar için neden bağlayıcı olsun? Avrupalı bir sömürge şirketinin avukatı, Avrupa'nın kendi tarihsel şartları içinde ve Avrupa'daki güçlü çevrelerin çıkarlarını gerçekleştirmek amacıyla ortaya çıkmış bir hukuka dayanıyorsa ve bu hukukun oluşturulmasındaki amaç hiçbir zaman dünyaya adalet getirmek olmamışsa, hangi hakla bu hukuk “uluslararası” bir hukuk hâline geliyor?
- yüzyıla kadar Hint Okyanusu çevresindeki Afrika, Hindistan, Endonezya, Malezya, Filipinler ve diğer bölgelerin ticaret şehirlerinin büyük bir kısmında İslam hukuku hâkimdi. Çin’in ticaret şehirlerinde bile kalabalık Müslüman topluluklar bulunuyordu. Bin yıl boyunca şeriat, denizlerin açık kalmasını, ticarette adaleti ve barışı korudu. Bu sayede Hint Okyanusu, dünyanın en büyük serbest ticaret bölgesi hâline geldi. Nesnel bir karşılaştırma yapıldığında şeriatın, çok farklı ırkları ve dinleri kapsayan geniş bir coğrafyada barışı ve adaleti sağlama, ticareti canlandırma bakımından Avrupalıların uluslararası hukukundan çok daha etkili ve başarılı olduğu görülür.
İşte uluslararası hukukun ortaya çıkış hikâyesi kısaca böyledir. Şimdi söyle bakalım değerli okuyucum: Bu, uyulması gereken bir doğru mudur?
MUTASIM EL UMUR Almanya’da yaşayan Suriyeli yazar. Alternatif Avrupa Tarihi: Batı Nasıl İlerledi ve Müslümanlar Neden Aynı Yolu İzlemedi? Kitabının yazarı.




