Filmdeki Odysseus Homeros’un mu, Nolan’ın mı?
Dünyaca meşhur yönetmen Christopher Nolan’ın The Odysseus’u vizyona girdiği tarihten beri hem en çok izlenen hem de en çok konuşulan film oldu. Batı medeniyetini, sanatını, kültürünü ve edebiyatının temelini oluşturan…

Dünyaca meşhur yönetmen Christopher Nolan’ın The Odysseus’u vizyona girdiği tarihten beri hem en çok izlenen hem de en çok konuşulan film oldu. Batı medeniyetini, sanatını, kültürünü ve edebiyatının temelini oluşturan zemin metinlerden olduğu için dikkat çekmesi normal olmakla birlikte ülkemizde bu kadar çok benimsenmesini, Batılılardan daha çok içselleştirilmesini şaşırarak izlediğimi ifade etmeliyim.
Film birçok bakımdan eleştirildi, değerlendirildi. Sinema tekniği, oyunculuk, yönetmenin insiyatifi, kostüm, çekim, müzik ve daha birçok konu üzerinde duranlar oldu. Başarılı bulanlar olduğu gibi hayal kırıklığına uğradığını söyleyenler de çıktı.
Filmin politik mesajlar verdiğini söyleyenler de oldu. Özellikle Prof. Dr. Nevzat Kaya Nolan’ın ABD’nin politikalarını inceden inceye eleştirdiğine dikkatimizi çekti. Özellikle Kirkes’in Odysseus’a söylediklerinin ABD ve İsrail’in saldırganlığına işaret ettiğini ve Gazze’nin ise haksız bir şekilde yağmalanan şehirleri hatırlattığını söylemesi çok dikkat çekiciydi. Nolan, dolaylı yoldan Gazzeyi yıkmanın dünyayı yıkmaya bedel olduğunu söylemiş oldu. Film her türlü saldırganlık kültürüne karşı yapılmış bir eleştiri.
Filmde üzerinde durulan bir diğer konu göçmenler meselesi. Nolan’a göre korkulması gerekenler göçmenler değildir, Zeus’un kanunlarını çiğneyen, gittikçe faşistleşen ve Batılı değerlerden uzaklaşan Batılı yöneticilerdir. Gerçek tehdit dışarıdan gelenler değil, yasaları bozan yöneticilerdir. Bu yönüyle günümüz dünyasının sorunlarını ve ABD saldırganlığını yansıtan bir ayna olduğunu söyleyenler de var.
Edebi metinlerden veya tarihi olaylardan perdeye aktarılan filmlerde tartışılan noktalardan biri de gerçekle ne kadar örtüştüğü meselesidir. Belgesel olmadığı sürece bir yönetmen ve senaristten metne sadık kalması beklenemez, olayı kendince yorumlama ve birtakım değişiklik ve tasarruflar yapma hakkı vardır. Bakılması gereken şey yönetmenin yapmak istediği işi yapıp yapmadığı, yapılan değişikliğin işlevini yerine getirip getirmediğidir. Onun dışındaki tartışmaları gereksiz bulurum.
Nolan bir film çektiği için Odysseus gibi çok uzun bir metni sinemaya aktarırken birtakım çıkarmalar yapmak zorundaydı. Burada önemli olan husus yönetmenin hangi epizotları çıkaracağıdır. Bu da doğrudan yönetmenin yapmaya çalıştığı şey ile yakından ilgilidir. Homeros’ta Odysseus evine dönerken Kikonlar, lotus yiyenler, Kiklop, Rüzgar tanrısı, insan yiyen devler, Kirke, ölüler diyarı, Sirenler, Skylla ve Kharybdis, Helios’un sığırları, Kalypso ve Phaiaklar olmak üzere on iki engeli aşar. Nolan bunlardan Kikonları, Rüzgar tanrısını ve Phaiaklar’ı çıkarır. Lotus yiyenleri Kalypso ile birleştirir ve engelleri sekize düşürür. Ayrıca Laistrygonlar’ı zırhlı dev şövalyelere, ölüm makinelerine dönüştürür. Ölüler diyarında da annesi ve Akhilleos ile konuşmaz, onların yerine Agememnon ile filmde önemli bir mesaj veren Sinon’la konuşur.
Hristiyanlık sosuna bulanmış bir pagan kahraman
Nolan’ın yaptığı değişiklik bunlarla sınırlı değil elbette. Kutsal kitaplar ve Hristiyanlık inancına dair özellikler serpiştirilerek film Homeros’un eseri olmaktan bambaşka bir noktaya evrilmiş. Böylece Antik Yunan erdemini, Hristiyan akidesi ile harmanlayıp ortaya başka bir kahraman çıkarmış. Bu yeni kahramanın Avrupa medeniyetinin günümüzdeki çocuklarına ilham vermeyi amaçladığını savunanlar da var.
Film, düşmanı hile ile yenen Odysseus’un yaşadığı pişmanlığı göstererek adeta günah çıkarma seansına dönüştürülmüş. Odysseus, film boyunca Truva atıyla ele geçirdikleri şehirde vahşice öldürülen masum insanların ve askerlerinin ahını sırtında bir yük olarak taşır ve utancını yaşar.
Filmde İncil’de şeytanın en çok sevdiği günah olarak zikredilen kibrin üzerinde de durulur. Eski ve Yeni Ahit’e göre kibir tüm günahların kapısını açan, Tanrı'ya karşı en temel isyan biçimidir. Odysseus’un başına gelen felaketlerin sebebi kibridir. O olaylardan kendini sorumlu tutarak tanrıları önemsizleştirmekte ve onların gazabını üzerine çekmektedir. Kadere inanmayan akılcı insan tipidir. Ancak sonunda o da vaz geçip kaderine boyun eğecektir.
Filmde üzerinde durulan bir diğer konu felaketlerin insanların yaptıklarının cezası olmasıdır. Odysseus Tanrılara isyanının cezasını evinden on yıl kadar uzak kalarak ve tüm askerlerini kaybederek öder. Adamları Odysseus’a isyanını devamlı hatırlatır. Tesniye 28’de itaatin bereketle, itaatsizliğin ise lanetle (hastalık, kıtlık, düşman istilası, sürgün) doğrudan cezalandırılacağı uzun uzun anlatılır. Hz. Musa’nın Mısır’dan çıkardığı kavmi de çölde Tanrı’ya isyan etmişti. Yaratılış 19’da Sodom ve Gomorra halkının başına gelen felaketin sebebi de Tanrı’ya isyandır. Tufan (Yaratılış 6) Babil Kulesinin yıkılışı (Yaratılış 11) Firavun’un askerleriyle birlikte suda boğulması (Çıkış 7-14) hep günahlar yüzünden gelen felakatlerdir. Filmde Tanrı’nın yerine tanrılar ve tanrıçalar almış, insanları isyanlarından ve hatalarından dolayı cezalandırmışlardır.
Şeytan cennetten kibir yüzünden atılmıştı (Yeşaya 14:12-15). Süleymanın Meselleri 6:16-19'da kibir (gururlu gözler) Rab'bin nefret ettiği yedi şeyin ilkidir. Onun İthaka’ya bir dilenci olarak girmesinin altında Agememnon’un nasihatının yanı sıra 1. Yakup 4:6 ve 1. Petrus 5:5’te geçen “Tanrı kibirlilere karşıdır, ama alçakgönüllülere lütuf verir.” ayetinin de etkisi olsa gerektir. “Bir insanı en iyi aşağıdan baktığında görürsün.” sözü bu hakikate işaret eder.
Nolan, pagan bir Yunan kahramanına, Yahudi bilgeliğinden uyarlanmış "Bir hayatı kurtaran, tüm dünyayı kurtarır." sözünü söyletir. Zeus kanunu olarak dile getirilen “Başkalarına kendine nasıl davranılmasını istiyorsan öyle davran” sözü Matta 7:12’de “İnsanların size nasıl davranmasını istiyorsanız, siz de onlara öyle davranın. Çünkü Kutsal Yasa'nın ve peygamberlerin söylediği budur." şeklinde geçer.
Filmin en başında bir konuşmada geçen “Misafirine kılık değiştirmiş tanrı olabileceği için iyi davran” sözü ile filmde gelen misafirlere ikram edilmesi Homeros'taki xenia (misafirperverlik yasası) ile de Kutsal Kitap’taki misafirlere nasıl davranılması gerektiğine dair ayetler arasında da bir benzerlik var. Prof. Erman bir konuşmasında Zeus’un misafirlerin tanrısı olduğunu söyler. Zeus hiçbir yere Zeus olarak gitmez. Nolan, biraz daha zorlasa Zeus’u mitolojik bir tanrıdan gerçek bir tanrıya dönüştürecekti.
Filmde Penolope Odysseus’tan oğullarını da alıp güneşin battığı yere yelken açmayı teklif eder. Odysseus bu teklifi hikayenin sonunda oğlunu kral olarak bıraktıktan sonra kabul eder. Yunan mitolojisinde batı=ölüm ve huzur diyarını (Elysium) temsil ederken Kutsal Kitap'ta gün batımı da hem "bitiş/ölüm" hem de sonsuz huzura geçiş eşiği olarak anlaşılır. Güneşin batması iki farklı kültürde aynı eşik anlamı kazanır.
Hellios’un sığırları ile cennetteki yasak meyve arasında da benzerlik var. Odysseus’un adamları Hz. Adem gibi kutsal yasağı ihlal ederler ve sınavı geçemezler. Ayrıca İsrailoğulları’nın çölde, Tanrı'nın verdiği menn ü selvadan bıkıp et özlemi duymalarını da hatırlatır.
Ben sınırlı bilgimle Hristiyanlığa dair bunları görebildim. Eminim filmde bundan çok daha fazlası vardır. Bu haliyle Nolan, Homeros’un Odysseus’u Hristiyanlaştırmış, hatta Katolikleştirmiştir gibidir.
Kahramanın yolculuğu mu, eve dönüş hikayesi mi?
Film ile ilgili tartışılan bir diğer konu Odysseus’un dönüşünün isimlendirilmesidir. Şüphesiz film Truva savaşına katılan Odysseus’un evine dönmesini konu ediniyor. Ancak kahramanın yolculuğu eşikleri ile arasında benzerliklere bakarak kahramanın yolculuğu olduğunu söyleyenler de var. Kiklop, Circe, Sirenler, Scylla-Charybdis engelleri kahramanın yolculuğunun sınavlar, dönüşüm, bilgelik kazanma eşiklerine uyar.
Eve dönmek aslında bir iç dönüşüm, ruhsal tekâmül hikâyesi. Yolculuk tasavvuf diliyle söyleyecek olursak hem dış dünyada yani enfüste hem de iç dünyada yâni âfâkta gerçekleşmekte. Eve varış ise dönüşümün tamamlandığını gösteren bir sahne olmakta. O zaman soru şu: Yolculuk kişiyi nasıl olgunlaştırmakta ve erginleştirmekte?
Kahramanımız evine gelse bile süreç tamamlanmış olmuyor. Çünkü evi işgal altındadır, düzeni bozulmuştur ve ailesi kendisini tanımamaktadır. Ortada kahramanın giderken bıraktığı bir ev yoktur. Köprünün altından çok sular akmıştır. Dolayısıyla eve dönmek aynı zamanda kaybolan düzeni ve kimliği yeninden kurmak, evi eski haline getirmektir. Ancak aradan geçen zaman ve kahramanımızın yaşadıkları evi tam olarak eski haline getirmesine engel olacaktır. Çünkü kahramanımız Truva’dan dönmemiştir, Truva’nın travmalarını, acılarını, pişmanlıklarını da beraberinde getirmiştir. Yeni ev bu düşünclerle yeniden inşa edilecektir ve eskisinden daha olgun ve bilinçli olacak, ideal eve yaklaşacaktır.
Sembolleri irfanî bakış açısıyla okumak
Filmde düşünceler semboller üzerinden aktarılıyor. Penelope’un broşu, Odysseus’tan başka kimsenin geremediği yay ve ok atmadaki mahareti, yolculuk boyunca karşılaşılan olağan üstü varlık ve olayların hepsinin aynı zamanda sembolik birer anlamı var.
Bizim geleneğimizde olayın nerede ve ne zaman geçtiği önemli değildir. Büyüklerimiz hakikati öğrenmeye vesile olacaksa her türlü hikayeyi anlatmaktan çekinmemişlerdir. Bu gözle okuduğumuzda Odysseus’un yolculuğunu mecaz olarak okur, hakikatine ulaşabiliriz.
Kirkes’in “Erkekler iştahlarının kurbanı olurlar, domuzlaşır.” sözü doymak bilmeyen nefs-i emmareyi tarif eder. Geleneğimizde kişi, nefsinde baskın huyun sembolü olan hayvana dönüşür. Nefs-i emmare domuz gibidir, doymak bilmez ve her gördüğünü yemek ister. Tekrar eski hallerine çevirirken söylediği “sahte kılıklarına döndüler” sözü nefislerinin hâlâ aynı olduğuna, henüz olgunlaşmadıklarına işaret etmek içindir.
Kirkes’in adasında aslanların ve ceylanın birlikte yaşaması nefsin terbiye edildiği, saldırmak hastalığından kurtulduğuna işaret eder. Onlar da nefsini terbiye etmiş kişileri sembolize etmektedir.
Kör adamın yol göstermesi ise bize hakikati bilmenin baştaki göz ile ilgili olmadığını, basiret dediğimiz kalp gözü ile ilgili olduğunu gösterir. Ateş ile buz ırmağının buluştuğu yer ise dengeye işaret eder. Nefs ile ruhun bir araya geldiği insan bedenidir. Yaşamak için nefsin arzularına, arzuların aşırıya kaçmaması izin de dizginlenmesine ihtiyaç vardır. Ateş ile buz birbirini dengeler. Sadece ateş veya sadece buz olan bir dünya eksiktir.
Ölülerle konuşma, geçmişten ibret almak ve hâl ile yüzleşmektir. Sirenler bize hakikati fısıldayan sestir, günahımızı ve pişmanlığımızı hatırlatır. Sıradan kimseler o hakikatleri duymaya tehammül edemez. O yüzden duymamak için kulaklar kapatılır. Kulak kapatılmazsa beden kontrol altına alınmak için bağlanmalıdır çünkü altından kalkılması güç bir yüktür. Ama aşıldıktan sonra ruh bir derece daha yükselir ve tekamüle bir adım daha yaklaşmış olur.
Calypso'nun adasında yedi sene kalmak bir nevi halvete girmek ve çile çekmektir. Kendisini eve dönmek için yeterli görmeyen veya dönecek yüzü olmadığını düşünen kahramanın hazırlanmasıdır. Önce lotus yemeyi bırakır ve zihnini özgürleştirir, iradesini eline alır. Lotus unutturur. Yapmak için yıkmak gerekir. İyileşmek için de bir vakit unutmak iyidir. Ancak vücut kuvvet bulunca idrak güçlenir ve unutmaya ihtiyaç kalmaz. Çünkü hatırladıklarının altından kalkabilir. Kahramanımız her şeyi hatırlamakta, evine gitmek istemektedir. Odysseus, Calypso'nun ona vadettiği sonsuz hayatı reddedip karısına dönerek Tanrılara mahsus ölümsüzlük yerine ölümlü bir hayatı yani insan olmayı tercih eder.
Filmin sonunda Odysseus karısına verdiği sözü 20 yıl sonra tutar ve güneşin battığı istikamete yelken açar. Bu yolculuk onu sükunete götürebilir. ama hiçbir zaman kemâle eriştirmeyecektir. Marifet insan kalarak göğe yükselmektir.
Odysseus, Calypso'nun adasına geldiğinde kaderine razı olmadığı için türlü belalara düçar olmuştu. Adada tanrılarla özellikle Poseidon’la kavga ederek evine varamayacağını idrak eder. Calypso'nun tavsiyesiyle kendisinin sığabileceği büyüklükte bir sal yapar ve kendini evine ulaştıracak denizin dalgalarına ve rüzgara yani kaderine teslim eder. Böylece vatanına, İthaka’ya kavuşur.
Yolculukta eksik olan ve hiçbir zaman tamamlanamayacak olan şey kahramanın erginleşse bile miracını tamamlayıp insân-ı kâmil olamamasıdır. Antik Yunan mitolojisi teşbihte ve mecazda kalırken Hristiyanlar tenzih ederler. İnsan-ı kâmil ise tenzih ve teşbihi tevhit edebilendir. Maalesef Odysseus evine dönmüş olsa bile yolculuğunu hiçbir zaman tamamlayamacak.
Bir Hristiyanın çileli bir hac yolculuğunu anlatan film bize bir süluk hikayesini hatırlatır.




