Mitolojinin Sinemaya Güçlü Dönüşü: The Odyssey
İnsan, yeryüzüne ayak bastığı günden beri yalnızca ekmeğin peşinden koşmadı; hikâyelerin de peşinden yürüdü. Çünkü insanı insan yapan yalnızca yaşadığı hayat değildir. Aynı zamanda anlattığı, dinlediği ve nesilden…

İnsan, yeryüzüne ayak bastığı günden beri yalnızca ekmeğin peşinden koşmadı; hikâyelerin de peşinden yürüdü. Çünkü insanı insan yapan yalnızca yaşadığı hayat değildir. Aynı zamanda anlattığı, dinlediği ve nesilden nesile aktardığı hikâyelerdir, efsanelerdir... Kimi zaman ateşin başında anlatılan bir efsane, kimi zaman mağara duvarına çizilmiş bir resim, kimi zaman da binlerce mısralık bir destan… İnsanlık hakikatte, hafızasını taşlara değil, hikâyelere kazıdı….
Belki de bu yüzden tarih boyunca en uzun ömürlü imparatorluklar devletler değil, anlatılar oldu. Nice krallıklar yıkıldı, nice ordular toprağa karıştı; fakat Gılgamış hâlâ yaşamaya devam ediyor. Odysseus hâlâ Akdeniz’in dalgaları arasında yolunu arıyor. Rüstem hâlâ savaş meydanında at koşturuyor. Oğuz Kağan hâlâ bozkırın ufkunda ilerliyor. Şahmeran hâlâ yeraltının sessiz bilgeliğini fısıldıyor… Çünkü destanlar, geçmişi anlatmaktan çok insanı anlatır…
Her medeniyet kendi kahramanını üretmiştir. Her toplum, korkularını, umutlarını, yenilgilerini ve zaferlerini bir kahramanın omuzlarına yüklemiştir. O kahraman bazen bir hükümdardır, bazen sürgüne gönderilmiş bir bilgedir, bazen bir savaşçı, bazen de insan ile tanrı arasında sıkışıp kalmış yalnız bir yolcudur. Fakat isimler değişse de hikâye değişmez. İnsan, daima kendisini arar…
Bugün Hindistan’ın kadim metinlerinden Mezopotamya’nın kil tabletlerine, Mısır’ın kutsal anlatılarından İran’ın destanlarına, Türk bozkırlarının sözlü hafızasından Yunan mitolojisine kadar uzanan geniş coğrafyaya dikkatle bakıldığında ilginç bir manzara ortaya çıkar. Bu anlatılar birbirinden tamamen bağımsız değildir. Aynı büyük nehrin farklı kollara ayrılmış suları gibidirler…
Gılgamış Destanı ile Odysseia arasında, Mahabharata ile Şehnâme arasında, Oğuz Kağan Destanı ile İlyada arasında görünmeyen köprüler vardır. Kahraman değişir, mekân değişir, tanrıların isimleri değişir; fakat insanın korkuları, arzuları, ölümsüzlük isteği ve hakikati arayışı değişmez… Bu yüzden mitoloji yalnızca geçmişe ait masallar bütünü değildir. İnsanlığın ortak hafızasıdır…
Kur’ân-ı Kerîm bu eski anlatıları “Esâtîrü’l-Evvelîn” olarak isimlendirir. Bu ifade çoğu zaman yalnızca “eskilerin masalları” şeklinde çevrilir. Oysa burada dikkat çekici başka bir yön vardır. Çünkü Kur’an, hakikati vahiy üzerinden yeniden inşa ederken aynı zamanda insanlığın hafızasında dolaşan anlatıların da varlığını kabul eder. Böylece mitoloji ile vahiy arasında ince ama önemli bir ayrım ortaya çıkar. Mitoloji insanın hakikati arama çabasıdır; vahiy ise hakikatin insanı bulmasıdır. Belki de bu yüzden destanlar hiçbir zaman tamamen unutulmazlar.
Kur’ân-ı Kerîm, insanın hakikat yolculuğunda anlatının taşıdığı hayati önemi “Biz sana bu kıssaları anlatıyoruz ki onunla kalbini pekiştirelim.” (Hûd /120) buyurarak ortaya koyar. Bu ayet, hikâyenin yalnızca geçmişi aktaran bir anlatı olmadığını; insanın kalbini diri tutan, iradesini güçlendiren ve hakikat karşısındaki sebatını artıran ilahî bir eğitim yöntemi olduğunu gösterir. İşte bu noktada vahyin anlattığı kıssalar ile insanlığın ürettiği destan ve mitolojileri birbirine karıştırmamak gerekir. Vahiy, hakikatin insanlığa rehberlik eden ilahî anlatısıdır; mitolojiler ise insanın hakikati arama çabasının, korkularının, umutlarının ve varoluş sancılarının kültürel hafızada bıraktığı izlerdir.
Modern çağ uzun süre masalları küçümsedi, destanları çocukluk hatırası saydı, efsaneleri aklın karşısına konulan gereksiz yükler olarak gördü. Fakat zaman geçtikçe anlaşıldı ki masallar kaybolunca dil yoksullaştı, efsaneler unutulunca hayal gücü köreldi, destanlar terk edilince toplumlar ortak hafızalarını da kaybetmeye başladı. Bugün sinemanın yeniden Homeros’a, İskandinav destanlarına, Doğu’nun kadim anlatılarına ve eski mitolojilere yönelmesi tesadüf değildir. Aynı şekilde Carl Gustav Jung’un arketip teorileri, Rollo May’in “mit açlığı” tespitleri, anlatı terapileri ve modern psikolojinin hikâyeyi yeniden keşfetmesi de aynı hakikate işaret eder. Çünkü insan yalnızca biyolojik ihtiyaçlarıyla yaşayan bir varlık değildir; anlamla, sembolle ve hikâyeyle var olur. Ruh, kendisini çoğu zaman mantıksal önermelerden önce anlatılar aracılığıyla tanır. Belki de modern insanın en büyük yoksulluğu, teknolojiye sahip olması değil; kendisini taşıyan büyük hikâyeleri bir süreliğine kaybetmiş olmasıdır.
Modern dünyanın en büyük hikâye anlatıcısı artık şairler değil, sinemadır. Bir zamanlar destanları ozanlar anlatıyordu. Sonra romanlar devraldı bu görevi. Bugün ise insanlığın ortak hayal gücünü şekillendiren en güçlü araç sinema hâline geldi. Ancak sinemanın da ilginç bir çıkmazı var. Yaklaşık yüz yıldır şehirleri, aileleri, aşkları, savaşları, suç örgütlerini, casusları, uzayı ve geleceği anlatan sayısız film çekildi. Hikâyelerin büyük bölümü tüketildi. Aynı konular farklı yüzlerle tekrar tekrar perdeye taşındı.
İşte tam bu noktada Hollywood yeniden dönüp arkasına baktı. Ve binlerce yıllık destanları yeniden keşfetti. Çünkü mitoloji eskimez…Teknoloji eskir… Kostümler eskir… Silahlar eskir…Fakat insanın korkuları eskimez…
Joseph Campbell bunu herkesten önce fark eden isimlerden biriydi. “Kahramanın Sonsuz Yolculuğu” ve ve “Mitolojinin Gücü: Kutsal Kitaplardan Hollywood Filmlerine Mitoloji ve Hikayeler” yalnızca mitoloji üzerine yazılmış bir kitap değildir; modern sinemanın görünmeyen senaryo kitabıdır.
Campbell’a göre bütün büyük hikâyeler aslında tek bir hikâyenin farklı biçimleridir. Kahraman güvenli dünyasını terk eder... Bilinmeyene doğru yol alır… Canavarlarla savaşır… Kendisiyle yüzleşir… Kaybeder…. Yeniden doğar... Ve değişmiş biri olarak geri döner…
Bugün Star Wars’tan Yüzüklerin Efendisi’ne, Harry Potter’dan Matrix’e, Marvel evreninden Dune’a kadar uzanan sayısız yapının temelinde Campbell’ın tarif ettiği bu yolculuk vardır. Çünkü insan, kahramanı izlerken aslında kendi iç yolculuğunu izler.
Christopher Nolan’ın son filmi “The Odyssey” de tam bu büyük geleneğin içine yerleşiyor. Nolan yalnızca Homeros’u beyaz perdeye taşımıyor. Aslında modern dünyanın unutmaya başladığı bir anlatı biçimini yeniden canlandırmaya çalışıyor. Son yıllarda süper kahraman filmlerinin giderek birbirine benzemesi, bilgisayar efektlerinin hikâyelerin önüne geçmesi ve dijital gösterinin insan ruhunu gölgede bırakması, Hollywood’u yeni bir arayışa sürükledi.
Bu arayışın sonunda yeniden Homeros’un kapısı çalındı. Bu bakımdan “The Odyssey” yalnızca yeni bir film değildir. Mitolojinin yeniden sinemanın merkezine dönüşünün en büyük sembollerinden biridir. Fakat bütün bunlar, filmin kusursuz olduğu anlamına gelmiyor. Doğrusu ben filmi büyük beklentilerle izledim. Aylar boyunca süren tanıtım kampanyaları, sinema çevrelerinin bitmek bilmeyen övgüleri ve Christopher Nolan’ın bugüne kadar kurduğu güçlü sinema dili, beklentileri doğal olarak oldukça yükseltmişti.
Ancak salonun ışıkları yandığında zihnimde kalan duygu hayranlıktan çok, eksiklik hissiydi. Evet… Karşımızda büyük bütçeli, görkemli görüntülere sahip, teknik anlamda son derece başarılı bir yapım vardı. Fakat Homeros’un ruhunu aynı ölçüde hissedebildiğimi söyleyemem. Üstelik bu durum yalnızca senaryodan kaynaklanmıyor. Film boyunca bazı karakterlerin inşasında dikkat çekici sorunlar göze çarpıyor.
Daha ilk sahnelerden itibaren insanın zihninde şu soru beliriyor: Christopher Nolan gerçekten Homeros’u mu anlatıyor, yoksa Homeros üzerinden kendi modern kahramanını mı kuruyor? Bu ikisi aynı şey değildir. Çünkü her uyarlama aynı zamanda bir yorumdur. Her yorum ise bazı şeyleri büyütürken bazılarını küçültür. Nolan da tam olarak bunu yapıyor. Bazen başarılı oluyor. Bazen ise Homeros’un binlerce yıldır yaşayan sembollerini modern sinemanın alışkanlıklarına fazla yaklaştırıyor.
Bence filmin en zayıf tarafı tam da burada başlıyor. Çünkü Odysseus yalnızca zekâsıyla savaş kazanan bir komutan değildir. O aynı zamanda insanın kibriyle, korkusuyla, tutkularıyla ve yalnızlığıyla hesaplaşmasının sembolüdür. Homeros’un destanı bir macera hikâyesinden çok daha fazlasıdır. O, insan ruhunun denizde geçen uzun bir muhasebesidir. Bu derinlik ise zaman zaman görsel ihtişamın gölgesinde kalıyor.
İlginç olan şu ki, Christopher Nolan’ın en büyük başarısı belki de filmin en çok konuşulan sahnelerinde değil; kamerayı kullanma biçiminde ortaya çıkıyor. Bilgisayar ekranlarının kusursuz dünyasına teslim olmak yerine hâlâ gerçek ışığa, gerçek mekânlara ve gerçek oyunculara güvenmesi, onu çağımızın birçok yönetmeninden ayırıyor.
Tam da bu noktada film bambaşka bir tartışmanın kapısını aralıyor. Çünkü Nolan’ın Homeros’u anlatırken tercih ettiği yöntem, aslında yalnızca bir sinema tekniği değil; mitolojiyi anlama biçimidir. Ve bu tercih bizi doğrudan Polifemos’a, Kalipso’ya, Helena’ya, Laestrygonlar’a ve Homeros’un dünyasının en tartışmalı yorumlarına götürüyor.
Homeros’tan Nolan’a: Mitin Yeniden İnşası
Christopher Nolan’ın “The Odyssey” filmi üzerine düşünürken zihnimi en çok meşgul eden soru şu oldu: Bir yönetmen, üç bin yıllık bir destanı sinemaya taşırken neyi korumalı, neyi değiştirmelidir? Çünkü her uyarlama, aslında yeni bir yorumdur. Sinema hiçbir zaman edebiyatın aynası değildir; kendi dili, kendi ritmi ve kendi hakikati vardır. Fakat bazı eserler vardır ki onları yalnızca yeniden anlatamazsınız. Onlarla konuşmanız, onları anlamanız ve hatta onlara karşı mütevazı olmanız gerekir. Homeros’un Odysseia’sı işte böyle bir metindir. O yalnızca maceralar zinciri değildir; Batı hayal gücünün, insanın tabiatla, tanrılarla ve kendi nefsiyle kurduğu ilişkinin en eski aynalarından biridir. Bu yüzden bu destandaki her karakter yalnızca bir kişi değil, aynı zamanda bir semboldür. Karakterleri değiştirirken yalnızca yüzleri değil, sembolleri de değiştirmiş olursunuz.
Film boyunca beni en fazla düşündüren nokta da tam burada başladı. Nolan, Homeros’un dünyasını büyük bir görsel ihtişamla kuruyor; ancak zaman zaman bu dünyanın ruhunu modern sinemanın alışkanlıklarına teslim ediyor. Özellikle Polifemos, Helena, Athena ve Kalipso gibi karakterlerde bu durum daha belirgin hâle geliyor. Oysa Homeros’un destanlarında kişiler yalnızca olay örgüsünü ilerleten figürler değildir; her biri insanın korkularını, arzularını, zaaflarını ve kaderini temsil eden canlı metaforlardır. Bu metaforların zayıflaması, destanın derinliğinin de eksilmesine yol açıyor.
Bunun en çarpıcı örneği hiç şüphesiz Polifemos’tur. Bizim kültürümüzde Tepegöz olarak bilinen bu tek gözlü dev, sıradan bir canavar değildir. O, denizlerin efendisi Poseidon’un oğludur ve insanın kibriyle yüzleşmesini sağlayan ilk büyük eşiktir. Odysseus’un mağaraya girmesi, devi kör etmesi ve ardından gerçek adını söyleyerek övünmesi, destandaki en kritik kırılma noktalarından biridir. Çünkü Odysseus’u felaketlere sürükleyen şey Polifemos’un gücü değil, kendi gururudur. Poseidon’un yıllarca sürecek öfkesi de bu kibir yüzünden başlar. Filmde ise Polifemos daha çok kısa süreli bir aksiyon sahnesinin parçasına dönüşüyor. Fiziksel olarak etkileyici olsa bile sembolik ağırlığını yeterince hissedemiyoruz. Oysa Homeros’un anlattığı dev, yalnızca mağarada yaşayan vahşi bir yaratık değil; insanın kendisini tanrılarla boy ölçüşecek kadar büyük görmeye başladığı anda karşısına çıkan kaderin ta kendisidir.
Benzer bir durum Helena karakterinde de hissediliyor. Tarih boyunca sayısız ressamın, şairin ve heykeltıraşın hayal ettiği Helena, yalnızca güzel bir kadın değildir; güzelliğin uğruna şehirlerin yakıldığı, krallıkların çöktüğü ve binlerce insanın öldüğü bir semboldür. Elbette tarihçiler uzun zamandır Truva Savaşı’nın yalnızca bir aşk meselesi olmadığını, Ege ticaret yolları, deniz hâkimiyeti ve siyasi rekabet gibi çok daha derin sebepleri bulunduğunu söylüyorlar. Bu yaklaşım yeni değildir. Hatta Wolfgang Petersen’in yıllar önce çektiği “Troy” (Truva) filmi de bunu açık biçimde hissettirmişti. Dolayısıyla Nolan’ın savaşı daha gerçekçi ekonomik ve siyasi nedenlerle açıklama çabası tek başına yeni bir yorum sayılmaz. Fakat burada asıl mesele başka bir noktada düğümleniyor. Mitoloji, tarih değildir. Mitoloji, tarihî olayların insan zihnindeki sembolik karşılığıdır. Helena’nın güzelliği, yalnızca bir kadının fiziksel cazibesi değil; insanlığın uğruna aklını kaybettiği arzuların simgesidir. Bu sembol zayıfladığında, Truva’nın da şiiri eksiliyor…
Athena’nın filmdeki tasviri de benzer biçimde tartışmaya açık görünüyor. Homeros’un metninde Athena yalnızca savaş tanrıçası değildir; bilgelik, strateji, akıl ve ilahî rehberliğin temsilcisidir. Odysseus’u sürekli koruyan görünmez el odur. Dolayısıyla Athena’nın sahneye her çıkışı, insan aklı ile ilahî yardım arasındaki ilişkinin yeniden kurulması anlamına gelir. Filmde ise bu metafizik ağırlık zaman zaman geri planda kalıyor. Karakter daha çok dramatik olayların içinde yer alan sıradan bir figüre dönüşüyor. Oysa Homeros’un dünyasında tanrılar yalnızca gökten inip olaylara müdahale eden varlıklar değildir; insan ruhunun görünmeyen kuvvetlerini temsil ederler.
Kalipso ise filmin beni en çok şaşırtan karakterlerinden biri oldu. Mitolojiye göre Atlas’ın kızı olan Kalipso, Ogygia Adası’nın gizemli hâkimidir. Odysseus’u yedi yıl boyunca yanında tutar; ona sonsuz gençlik, ölümsüzlük ve tanrılar arasında yaşayacağı bambaşka bir hayat vaat eder. Bu teklif aslında insanın önüne çıkan en büyük sorudur: Sonsuz hayat mı, yoksa faniliğin içindeki sadakat mi? Odysseus’un İthaka’ya dönmeyi seçmesi yalnızca eşine duyduğu özlemi değil, insan olmayı kabul edişini temsil eder. Çünkü ölümsüzlük efsanelerde de tanrılara mahsustur; insanı insan yapan ise sınırlılığıdır. Nolan’ın filminde ise Kalipso daha çok sevdiği adamın gitmesini istemeyen kırgın bir kadın görünümünde. Böyle olunca destanın en güçlü felsefi katmanlarından biri de doğal olarak zayıflıyor.
Bütün bu eleştirilere rağmen Christopher Nolan’ın hakkını teslim etmek gerekir. Çünkü onun sineması, çağımızın birçok yönetmeninden farklı olarak hâlâ maddi gerçekliğe inanıyor. Bugün Hollywood’un büyük bölümü bilgisayar ekranlarında inşa edilen dijital dünyalara teslim olmuş durumda. Yeşil perdelerin önünde çekilen sahneler, yapay zekâ ile oluşturulan görüntüler ve bilgisayar destekli efektler sinemanın doğal dokusunu giderek görünmez hâle getiriyor. Nolan ise yıllardır bunun tam tersini savunuyor. Gerçek mekân, gerçek ışık, gerçek dekor ve gerçek oyuncu… Onun sinema anlayışının temelini bunlar oluşturuyor. Bu tavır yalnızca teknik bir tercih değildir; aynı zamanda sinemanın hakikate nasıl yaklaşması gerektiğine dair estetik bir manifestodur…
Nitekim Laistrigonlar sahnesinde bunu açık biçimde görüyoruz. Yönetmen, dev insanları bilgisayar efektleriyle üretmek yerine gerçekten iki metrenin üzerindeki dublör oyuncularla çalışmayı tercih etmiş. Kral Antiphates rolünde uzun boylu Josh Stewart’ı kullanırken, karşısına Matt Damon’ın oldukça kısa boylu dublörü Devyn Dalton’u yerleştirmesi de tam bu fiziksel etkiyi güçlendirmek için yapılmış bilinçli bir seçim. Böylece kamera hilesinden çok gerçek bedenlerin oluşturduğu ölçek farkıyla seyircinin kadim korkularını yeniden harekete geçirmeyi hedefliyor. Bu tercih bana eski Hollywood’un büyük epik filmlerini hatırlattı. Bilgisayar efektlerinin henüz var olmadığı yıllarda yönetmenler, devleri ve mitolojik yaratıkları gösterebilmek için zorunlu perspektif tekniklerinden, dev dekorlardan ve olağanüstü fiziksel özelliklere sahip oyunculardan yararlanıyorlardı. Sinema, tiyatrodan miras aldığı bu fiziksel büyüyü dijital teknolojiye tercih ediyordu.
Aslında Nolan’ın yaptığı tam da budur. O, Homeros’u yalnızca anlatmıyor; Homeros’un çağındaki hikâye anlatıcılığına da saygı gösteriyor. Bu yüzden filmin en başarılı sahneleri çoğu zaman bilgisayar efektlerinin yoğun olduğu anlar değil, kameranın gerçek mekânın dokusunu hissettirdiği anlardır. Kayaların ağırlığını, denizin sertliğini, rüzgârın yönünü ve insan bedeninin kırılganlığını hissedebiliyorsunuz. Dijital dünyanın kusursuz ama ruhsuz görüntülerinin yerine, kusurlu fakat yaşayan bir gerçeklik kuruluyor. İşte sinemanın büyüsü de biraz burada başlıyor…
Homeros’un anlattığı Laistrigonlar, Batı edebiyatında insan yiyen devlerin en eski tasvirlerinden biridir. Dev kayaları gemilerin üzerine yağdırmaları, Odysseus’un filosunu birkaç dakika içinde yok etmeleri ve bilinmeyen kıyıların dehşetini temsil etmeleri, Tunç Çağı insanının zihnindeki korkuların sembolik karşılığıdır. Bazı tarihçiler onların yaşadığı toprakları Sicilya çevresiyle ilişkilendirirken, bazıları bu anlatının tamamen mitolojik olduğunu düşünür. Fakat tarihî doğruluğundan bağımsız olarak önemli olan şey, Homeros’un burada bilinmeyene dair kolektif korkuyu anlatmasıdır. Nolan’ın gerçek oyuncularla kurduğu fiziksel dünya, işte bu kadim korkunun bir kısmını yeniden hissettirebiliyor.
Tam da burada aklıma iki yıl önce izlediğim başka bir film geliyor: Uberto Pasolini’nin yönettiği “The Return”. Ralph Fiennes ile Juliette Binoche’un olağanüstü performansları üzerine kurulan bu film, Homeros’un destanına bambaşka bir pencereden bakıyor. Mitolojik yaratıkları, tanrıları ve olağanüstü olayları neredeyse tamamen dışarıda bırakıyor; geriye yalnızca yirmi yıl süren savaşın ardından evine dönen yorgun bir insan bırakıyor. Ne devler var ne büyücüler ne de tanrıların görkemli müdahaleleri… Sadece savaşın insan ruhunda açtığı derin yaralar var. Belki de bu yüzden “The Return” beni, Nolan’ın görkemli gösterisinden daha fazla etkiledi. Çünkü bazen bir insanın sessiz bakışı, yüzlerce bilgisayar efektinden daha güçlü bir hikâye anlatabilir.
Ancak bütün bu tartışmalar bizi daha büyük bir soruya götürüyor. Gerçekten Yunan mitolojisi dediğimiz şey, yalnızca Yunanlara mı aittir? Yoksa Akdeniz’in çok daha eski hafızasının yeniden yazılmış bir biçimi midir? Zeus’tan tufan anlatılarına, tanrılar arasındaki mücadelelerden kahramanların uzun yolculuklarına kadar pek çok motifin Mezopotamya, Kenan, Hind ve Mısır’ın kadim anlatılarıyla dikkat çekici benzerlikler taşıması tesadüf değildir. Homeros, büyük ölçüde kendinden önce var olan bir kültürel mirası yeniden işlemiş ve ona yeni bir estetik kazandırmıştır. Bu nedenle Odysseus’un hikâyesi yalnızca Yunan dünyasının değil, bütün Doğu Akdeniz ve Hind medeniyetlerinin ortak hafızasının bir parçasıdır…
İşte tam bu noktada, Odysseia artık yalnızca bir destan olmaktan çıkar; Batı medeniyetinin kendisini nasıl kurduğunu anlatan kurucu metinlerden biri hâline gelir. Ve tam da bu yüzden, onu yalnızca sinema açısından değil; felsefe, medeniyet ve modern insan açısından da yeniden okumak gerekir. Çünkü Homeros’un denizlerinde dolaşan Odysseus, aslında yalnızca İthaka’ya dönmeye çalışan bir kahraman değildir. O, Batı aklının da ilk büyük yolcusudur…
Odysseus’tan Oppenheimer’a: Batı Aklının Uzun Yolculuğu
Bir destan yalnızca kahramanlarını anlatmaz; onu meydana getiren medeniyetin dünyayı nasıl gördüğünü de anlatır. Bu yüzden Odysseia‘yı yalnızca denizlerde geçen uzun bir macera olarak okumak eksik kalır. Homeros’un dizeleri arasında dolaşırken aslında Batı düşüncesinin ilk büyük zihinsel haritasıyla karşılaşırız. İnsan, tabiat, bilgi, güç, irade ve hâkimiyet… Sonraki yüzyıllarda felsefenin, siyasetin ve modern bilimin merkezine yerleşecek birçok kavramın ilk izleri, bu destanın satır aralarında sessizce dolaşmaktadır.
Mısırlı düşünür Abdülvehhab el-Mesîrî, Odysseia‘yı tam da bu gözle okur. Ona göre bu destan, yalnızca eve dönmeye çalışan bir denizcinin hikâyesi değildir; insan ile tabiat arasındaki ilişkinin nasıl tanımlandığını gösteren kurucu metinlerden biridir. Mesîrî’nin dikkat çektiği nokta oldukça çarpıcıdır. Odysseia’da insan, doğayla uyum içinde yaşayan bir varlık değildir. Aksine, önüne çıkan her engeli aşmaya, her bilinmeyeni fethetmeye ve karşısındaki her gücü kendi iradesine boyun eğdirmeye çalışan bir özne olarak karşımıza çıkar. Deniz yalnızca aşılması gereken bir engeldir; ada ele geçirilmesi gereken bir mekân, canavar ise ortadan kaldırılması gereken bir tehdittir. Böylece tabiat, insanın birlikte yaşayacağı bir varlık olmaktan çıkar; kontrol edilmesi, yönetilmesi ve sonunda hükmedilmesi gereken bir nesneye dönüşür.
Mesîrî’ye göre Odysseus’un tayfaları da bu hikâyede sıradan yol arkadaşları değildir. Onlar, giderek kendi iradelerini kaybeden, doğayla bağları koparılan ve yalnızca emirlere uyan bir topluluğu temsil ederler. Odysseus ise bütün kararları veren, her şeyi hesaplayan ve herkesi yöneten aklın sembolüdür. Bu yönüyle destan, yalnızca bireysel bir kahramanlık anlatısı değil; yönetici ile yönetilen arasındaki ilişkinin de alegorisidir. İnsanlığın ortak mutluluğu giderek tek bir kişinin bilgeliğine ve iradesine bağlanırken, diğerleri yalnızca onun planının parçaları hâline gelir. Belki de modern dünyanın bürokratik düzeni, merkezî iktidar anlayışı ve teknokratik zihniyeti çok daha eski bir hikâyenin içinde filizlenmeye başlamıştır.
Bu okuma bizi doğrudan Frankfurt Okulu’nun iki büyük düşünürü Max Horkheimer ile Theodor W. Adorno’ya götürür. Onlar, modern Batı medeniyetinin krizini yalnızca kapitalizmle ya da sanayi devrimiyle açıklamazlar. Sorunun köklerini çok daha geriye, Antik Yunan’ın kurucu mitlerine kadar takip ederler. Özellikle “Aydınlanmanın Diyalektiği” adlı eserlerinde Odysseia’ya geniş yer vermeleri tesadüf değildir. Çünkü onlara göre Odysseus, modern insanın ilk prototipidir. Hesaplayan, planlayan, duygularını denetleyen, her şeyi kendi çıkarına göre düzenleyen ve sonunda dünyanın efendisi olmaya çalışan insan tipi ilk kez bu destanda belirginleşmiştir.
Bu düşüncenin en dikkat çekici örneklerinden biri Sirenler hikâyesidir. Homeros anlatır: Odysseus, denizkızlarının büyüleyici şarkılarını duymanın ölüm anlamına geldiğini bilir. Bu yüzden tayfalarının kulaklarını balmumuyla kapattırır. Kendisi ise şarkıyı duymak ister; fakat aynı zamanda ölmek istemez. Çözümü ilginçtir. Geminin direğine kendisini sıkıca bağlatır ve ne kadar yalvarırsa yalvarsın çözülmemesini emreder. Böylece hem şarkıyı işitir hem de ona teslim olmaz. İlk bakışta bu, zekânın zaferi gibi görünür. Oysa Horkheimer ve Adorno burada çok daha derin bir anlam görürler. Onlara göre Odysseus, mutluluğu yaşayabilen değil, onu yalnızca güvenli bir mesafeden seyreden insandır. Şarkıyı dinler; fakat ona katılamaz. Doğayı görür; fakat onunla bütünleşemez. Hayatı kontrol eder; ama ona teslim olamaz. Böylece özgürlük ile denetim arasındaki gerilim, modern insanın kaderine dönüşür.
Aslında bugün yaşadığımız dünyanın büyük bölümü bu hikâyenin uzantısı değil midir? Her şeyi ölçüyor, hesaplıyor ve planlıyoruz. Daha hızlı ulaşıyor, daha fazla üretiyor, daha çok tüketiyoruz. Fakat bütün bu ilerlemeye rağmen insanın iç dünyasında büyüyen boşluğu dolduramıyoruz. Teknoloji gelişiyor; fakat yalnızlık da aynı hızla büyüyor. Malumat ve bilgi çoğalıyor; hikmet ve irfan azalıyor. İnsan, tabiat üzerinde tarihte hiç olmadığı kadar büyük bir hâkimiyet kuruyor; fakat kendi ruhunu yönetmekte her geçen gün biraz daha başarısız oluyor…
Frankfurt Okulu’nun “araçsal akıl” dediği şey tam da budur. Akıl artık hakikati arayan bir rehber olmaktan çıkar; yalnızca daha hızlı sonuca ulaşan bir hesap makinesine dönüşür. Bir ağacın güzelliği değil kereste değeri, bir nehrin bereketi değil enerji kapasitesi, bir insanın onuru değil ekonomik verimliliği önem kazanır. Böylece dünya, anlamını kaybederek yalnızca kullanılacak nesneler toplamına dönüşür. Doğa kutsallığını yitirir; insan da kendi kutsiyetini unutmaya başlar…
Adorno ve Horkheimer, bu zihniyetin yalnızca mitolojik köklerle açıklanamayacağını söylerken Aristotelesçi mantığa da dikkat çekerler. Çünkü Aristoteles’in kurduğu sistem, varlıkları sınıflandıran, tanımlayan ve ortak kurallar altında toplayan büyük bir düşünce düzenidir. Elbette Aristoteles’in amacı bu değildi; fakat modern çağ bu mantığı giderek mekanik bir hesaplama aracına dönüştürdü. Ardından Descartes geldi ve özneyi nesneden kesin çizgilerle ayırdı. Artık insan düşünen taraftı; tabiat ise üzerinde düşünülen, çözümlenen ve yönetilen nesneydi. Böylece insan ile dünya arasındaki canlı ilişki kopmaya başladı. Tabiat, artık konuşulan bir dost değil; incelenen bir laboratuvar malzemesiydi.
Tam da burada Adorno ile Horkheimer’ın yaptıkları önemli ayrım karşımıza çıkar: mimesis ve projeksiyon. Mimesis, insanın kendisini varlığın ritmine uydurması, doğayla yaratıcı bir ilişki kurmasıdır. Projeksiyon ise insanın yalnızca kendi arzularını dış dünyaya yansıtmasıdır. Bu ikinci durumda artık dış dünyanın kendine ait bir hakikati kalmaz. Her şey insanın çıkarlarına göre yeniden tanımlanır. İşte modern medeniyetin en büyük tehlikesi de burada başlar. İnsan, sonunda yalnızca doğayı değil, başka insanları da kendi iradesinin uzantısı olarak görmeye başlar.
Belki de bu yüzden Odysseia’nın sonu yalnızca Sirenlerin sessizliğe gömülmesi değildir. Aynı zamanda tabiatın büyüsünü kaybetmesidir. Şarkı artık susmuştur; çünkü onu dinleyen insan, onun anlamını değil yalnızca sırrını ele geçirmek istemiştir. Modern çağın trajedisi de tam burada gizlidir. Bilgi arttıkça hayret azalır. Keşifler çoğaldıkça hikmet geri çekilir. İnsan, evreni açıklamaya başladıkça onun karşısında duyduğu saygıyı yavaş yavaş kaybeder…
Christopher Nolan’ın filminden ayrılırken zihnimde en çok kalan sahnelerden biri ise bambaşka bir çağın kapısını araladı. Çünkü Odysseus’un hikâyesi bana ister istemez yine Nolan’ın birkaç yıl önce çektiği “Oppenheimer” filmini hatırlattı. İlk bakışta bu iki karakter arasında binlerce yıllık bir mesafe vardır. Biri tunç çağının savaşçısı, diğeri yirminci yüzyılın fizikçisidir. Biri Truva Atı’nı tasarlamış, diğeri atom bombasını geliştirmiştir. Biri surları aşmanın yolunu bulmuş, diğeri atomun çekirdeğini parçalamıştır. Fakat her ikisinin de kaderi aynı cümlede buluşur: İnsan zekâsı zafer kazanırken, insan vicdanı yenilir…
Amerikalı ünlü oyuncu ve senarist Matt Damon’ın söylediği gibi, Odysseus’un zihniyetinin yankısını Oppenheimer’da görmek mümkündür. İkisi de olağanüstü zekâlarıyla tarihin akışını değiştirmiş, fakat yaptıkları keşiflerin sonuçları karşısında hayatlarının geri kalanını ağır bir iç hesaplaşmayla geçirmek zorunda kalmışlardır. Truva Atı yalnızca bir savaş hilesi değildir; masumiyetini kaybeden aklın ilk büyük sembollerinden biridir. Atom bombası ise aynı hikâyenin modern çağdaki devamıdır. Aradan geçen üç bin yıl boyunca değişen yalnızca silahların büyüklüğüdür; insanın güç karşısındaki imtihanı ise hiç değişmemiştir.
Belki de bu yüzden mitolojiler hâlâ yaşıyor. Çünkü onlar geçmişi anlatmıyor; insanı anlatıyor. Homeros’un denizlerinde dolaşan korkular bugün laboratuvarlarda, veri merkezlerinde ve yapay zekâ algoritmalarında başka biçimlere bürünmüş durumda. Canavarlar değişiyor; fakat insanın kibri aynı kalıyor. Gemiler büyüyor, şehirler yükseliyor, bilgisayarlar düşünüyor; fakat insan hâlâ aynı sorunun etrafında dolaşıyor: Gücü ele geçirmek mi, yoksa hakikati bulmak mı?
İşte “The Odyssey” filmini izledikten sonra zihnimde en çok kalan duygu da bu oldu. Nolan’ın filmi kusurlarıyla birlikte önemli bir işe girişiyor; modern seyirciyi yeniden Homeros’un dünyasına davet ediyor. Belki her tercihi tartışmaya açık, belki bazı karakterleri destanın ruhunu tam yansıtamıyor; fakat yine de günümüz sinemasının unuttuğu büyük bir gerçeği hatırlatıyor: İnsanlık, geleceğe yürüyebilmek için önce hafızasına dönmek zorundadır…
Hasıl-ı Kelâm, destanlar yalnızca geçmiş çağların eğlenceli masalları değildir. Onlar, medeniyetlerin vicdanına tutulmuş aynalardır. O aynaya dikkatle bakıldığında yalnızca Odysseus’u değil, kendimizi de görürüz. Çünkü her çağın Truva’sı değişir, her çağın Sirenleri farklı şarkılar söyler, her çağın Truva Atı başka bir biçimde kapılarımızdan içeri girer. Fakat insanın hakikatle, güçle ve vicdanla imtihanı hiç değişmez. Belki de Homeros’un üç bin yıl önce anlattığı hikâyenin hâlâ okunmasının, yeniden filme çekilmesinin ve her nesilde yeniden tartışılmasının sebebi tam da budur: Odysseus’un yolculuğu aslında insanlığın bitmeyen yolculuğudur; asıl mesele ise İthaka’ya dönmek değil, o uzun yolculuk boyunca insan kalabilmektir…




