Yine ve Yeniden “Futbol Sadece Futbol Değildir” : 2026 Dünya Kupası'na Dair Sosyologca İzlenimler
Önce Benim Hikâyem Futbola yönelik ilgimin başlangıcı 1980'li yıllardaki çocukluk dönemime uzanmaktadır. Toplumdaki genel eğilime paralel olarak futbol oynamaya ve izlemeye o yıllarda başladım. Fakat futbolun benim için…

Önce Benim Hikâyem
Futbola yönelik ilgimin başlangıcı 1980'li yıllardaki çocukluk dönemime uzanmaktadır. Toplumdaki genel eğilime paralel olarak futbol oynamaya ve izlemeye o yıllarda başladım. Fakat futbolun benim için bir tutku haline gelmesi, Kocaelispor'un minik taraftarı olduğum döneme rastlar. İzmit İsmetpaşa Stadyumu'ndaki müsabakaları ücretsiz izlememe vesile olan ağabeylerin çabası, geleceğin taraftar kitlesini oluşturmaya yönelik bir fedakârlık niteliğindeydi; bu süreç, şahsım adına futbol kültürünün zeminini inşa etti. Sonuç olarak futbol, sadece bir spor dalı olmaktan çıkıp bir tutku biçimine dönüştü.
Ancak asıl futbol zevkim Avrupa ligleri ve 1982’de yapılan Dünya Kupası'nı izlememle başlayacaktı. Bizim liglerimizde asla bulamayacağımız seyir zevki yüksek futbolu Avrupa liglerinde bulabilmiştim. TRT’nin Pazar gecelerinin geç saatlerinde Avrupa’dan Futbol kuşağını ertesi sabah okula gidecek olmama rağmen uykumdan taviz vererek hiç kaçırmazdım. Ancak futbol izleyicisi olarak asıl kırılma anı 82 Dünya Şampiyonası ile de tüm dünyanın futbol güzelliklerinin ve estetiğinin tadına varabilmiş olduğun zaman dilimdir. Bu müsabakalarda elbette sadece futbolun estetik bir spor resitaline tanık olmaz, aynı zamanda kültürler arası bir öğrenme ve adaptasyonun da ayrımına varmaya başlamıştım. Bundan sonra hem dünya coğrafyası hakkındaki ilgimi futbol aracılığı ile geliştirecek hem de kültürel bir çatışma ve ideolojik bir kimlik mücadelesi alanı olarak futbolu politikleştirecektim. Böylece birbiri ardına düzenlenen Dünya Kupalarının hiçbirini kaçırmadan takip etmeye başladım: Meksika 86, İtalya 90, ABD 94, Fransa 98 vb. Turnuva özellikle Amerika kıtasında yapıldığında var olan saat farklarına rağmen maçları izlemek için gece yarısında uyandığımı, ya da maç saatine kadar uyanık kaldığımı hatırlıyorum. Çocukluğumun en büyük coğrafya dersleri, okul sıralarında değil, gece yarısı aniden çalan bir çalar saatin mekanik sesiyle salonun karanlığında başlardı. Tercüman ve Milliyet Çocuk dergilerini takip ederken ortaya çıkan dünya coğrafyası ilgim futbol ile adeta tescilleniyor ve kendisine uygulama alanı buluyordu. Amerika kıtasının o devasa saat farkı, benim için aşılması gereken bir sınır değildi. Saat farkı haritadaki uzak ülkelerin insanlarıyla aynı anda nefes almamı sağlayan büyülü bir eşikti. Salonun ortasında titreyen televizyon ekranından sızan mavi beyaz ışık, odadaki dünya atlasının üzerine düşerdi. Ben o ışıkta sadece topun peşinden koşan yirmi iki adamı değil, sömürgecilik tarihinin izlerini, sınırların ötesindeki farklı kültürlerin adaptasyon çabalarını ve yeşil sahaya yansıyan ideolojik kimlik mücadelelerini izlerdim. Futbol benim için coğrafyayı politize eden, dünyayı anlamlandırmamı sağlayan estetik bir resitaldi adeta. Ve bu resitalin en görkemli sahnesi, 1986 yazında Meksika’da, beton bir mabet gibi yükselen Asteka Stadyumu’nda kurulacaktı.
Gece karanlığında henüz plazma televizyon icat edilmediği için kutu şeklindeki televizyonun ışıklarının karanlık odada duvara yaptığı yansıtmalar eşliğinde büyük bir heyecanla maçları izliyordum. 1986 Dünya Kupası şimdi olduğu gibi Meksika’da yapılmıştı. Aztek Stadyumu ile o turnuva vesilesi ile ilk kez tanıştım. Maradona’nın ellerinde kalkan Arjantin şampiyonluğunu orada büyük bir sevinçle temaşa ettim. Arjantin finalde Almanya’yı yenerek kupaya uzanmıştı. Daha önce başka bir yazımda da vurguladığım gibi bu kupa organize edilmeden çok az bir süre önce Arjantin ve İngiltere Falkland, Arjantinlilerin adlandırması ile Las Malvinas Adaları için savaşmış ve İngiltere Arjantin’in burnunun dibinde egemenliğini sürdürmeye muvaffak olmuştu. Tüm dünya gibi ben de Arjantin-İngiltere maçını sadece Maradona'nın dehası olarak değil, 1982'deki Falkland Savaşı'nda hayatını kaybeden Arjantinli gençlerin sahada alınan barışçıl ama intikamcı bir rövanşı olarak okumuştum. Bu karşılaşmada şimdi olsa kesinlikle bir kural ihlali olarak VAR odasından geri dönecek olan Maradona’nın attığı iki golden birisi ise basit bir kural ihlali değil, güney yarım kürenin, kuzey yarım kürenin (İngiliz-Yahudi medeniyetinin ) kurallarına karşı yaptığı "şiirsel bir hile" ve politik bir başkaldırı olarak geniş kabul gördü.

2026 ve Kültüralist Futbol’un Yükselişi
Geride bıraktığımız 2026 FIFA Dünya Kupası, tarihsel süreç içinde tanık olduğumuz diğer kupalara kıyasla spor sosyolojisi açısından kültüralist paradigmanın baskınlığını gözler önüne serdi. Sosyoloji açısından spor olgusuna yaklaşırken biz sosyologlar ortadaki hadisenin farklı açılardan ve farklı kuramsal perspektiflerden analiz edileceğini biliyoruz. Zira kurumsal spor olgusu, yapısal-işlevselci yaklaşımlar bağlamında toplumsal entegrasyonu sağlayan bir mekanizma, çatışmacı kuram perspektifinde ise sınıfsal ve ideolojik güç mücadelelerinin bir arenası olarak analiz edilebilir. Ancak 2026 turnuvası, mikro ve makro pratiklerin sembolik bir tüketim nesnesine dönüştüğü, futbolun bizzat kendisinin ikincilleşerek politik-kültürel söylemlerce araçsallaştırıldığı bir üstyapı unsuru haline geldiğini göstermiştir. Sportif performans, bu süreçte yapısal bir özerklik taşımaktan ziyade, kültürel kimliklerin ve küresel güç dengelerinin inşa edildiği bir mütemmim cüz işlevi görmüştür.
Sporun/Futbolun bu denli ideolojik bir zemin üzerinde yükselmesi tarihsel olarak yeni değildir hiç kuşkusuz ; nitekim 1960 ve 1970'lerin Soğuk Savaş dönemindeki çift kutuplu jeopolitik yapıda, Doğu Bloku atletlerinin, futbolcularının “insan azmanı biyonik organizmalar” olarak ötekileştirilmesi, sporun politik habitusla olan deterministik bağını doğrulamaktadır. Dolayısıyla son turnuva, futbolun salt bir oyun olmaktan çıkıp, küresel ölçekte yoğun bir kültürel hegemonya mücadelesine evrildiğinin somut bir kanıtıdır. Bu bağlamda, sportif performansın yapısal özerkliğini yitirerek politik-kültürel söylemler tarafından araçsallaştırıldığına tanık olduk. Turnuvanın özündeki 'saf oyun gerçekliği', dijital mecraların dezenformasyonist dalgası ve küresel ittifakların müdahalesiyle çözülmeye uğrayarak, Baudrillardcı anlamda hipergerçekçi bir simülasyon boyutuna evrilmiştir.
Böylece özündeki futbol gerçekliğini yitirerek hipergerçekçi bir boyuta evrilen FIFA 2026 Dünya Kupası, yarattığı büyük tartışmalarla birlikte sosyolojik açıdan son derece zengin bir inceleme alanı sundu bize. Turnuva başladığı ilk günden itibaren hakem kararlarının belli ülkeleri kayırdığı, FIFA'nın Arjantin’i şampiyon yapmak için türlü stratejiler izlediği argümanları ile dolu sosyal medya paylaşımları egemenliğine tanık olundu. Sosyal medya platformunda (dijital kamusal alanda) Arjantin Millî Takımı'nın tarihsel ve kurumsal başarısının şaibeli birer 'kurgu' (simülatif üretim) olarak sunulması ve Lionel Messi’nin sahada ürettiği deha dolu sembolik sermayenin itibarsızlaştırılmaya çalışılması, gerçeklik ötesi (post-truth) çağın algı yönetimi pratiklerinin tipik bir örneğini bize sundu. Daha önce üç kez dünya şampiyonu olmuş bir Arjantin gerçeği ortada iken sosyal medyanın bu post-truth söyleminde tuzla buz olup onun yerine sanki hiç hak etmiyormuş da onun bunun kayırması ile finale kadar gelmiş imajı çizilmeye çalışıldı. Oysaki turnuva boyunca sahip olduğu büyük yetenek Lionel Messi ile en zor maçları bile çevirmesini bilen bir Arjantin takımının olduğu hep gölgelenmeye çalışıldı. Bu dijital antagonizma ve dezenformasyon süreci, şüphesiz ki makro-politik sahadaki güç dengelerinden bağımsız değildir. Arjantin’in yeni ultra liberal Devlet Başkanı Javier Milei ile İsrail Başbakanı Netanyahu arasındaki jeopolitik ittifakın sembolik göstergeler üzerinden (forma görselleri, siyasi beyanatlar) dolaşıma sokulması, kitlelerin futbol alanına dair algısal pozisyonlarını doğrudan determine etti. Arjantin’in nüfus yapısının yüzde 80 oranında Katolik ve geri kalanının da diğer Hristiyan kiliselerden oluşmuş olması kimsenin umurunda olmadı. Sonuç olarak sportif alan, salt bir oyun veya performans sahası olmaktan çıkarak uluslararası ilişkilerin, dijital manipülasyon tekniklerinin ve küresel ölçekteki kültürel hegemonya mücadelelerinin mikro ve makro düzeyde çarpıştığı hiper-politik bir alana dönüşmüştür.
Arjantin ve Lionel Messi'nin Şeytanlaştırılması ?
Dünya Kupası'nın en büyük yıldızı Arjantinli Lionel Messi'nin küresel hayran kitlesi, bu turnuvayla birlikte zirveye ulaştı. Yıldız futbolcunun Instagram ve diğer sosyal medya platformlarındaki gönderileri, yüz milyonlarca beğeni alarak tarihin en çok beğeni toplayan paylaşımları arasına girdi.
Messi özellikle İslam dünyasında da büyük bir hayran kitlesine sahiptir. Ancak kendisi ile sıkça kıyaslanan Portekizli yıldız oyuncu Cristiano Ronaldo ile karşılaştırıldığında Messi’nin Filistin konusundaki tutumunu açıkça ortaya koymamış olması onun İslam dünyasındaki şöhretine de gölge düşürmeye devam ediyor. Ronaldo’nun zaman zaman Filistin sorununda yaptığı destekleyici tutuma görece Messi’nin İsrail ziyaretinde, kippa giyerek Ağlama Duvarı'nda verdiği fotoğraf Messi’ye olan ilginin belli derecede de olsa ket vurmasına sebep oldu. Her ne kadar Messi, 2018 yılında yapılması planlanmış Arjantin-İsrail maçının Kudüs’te oynanmasının iptalinde “Filistinliler zulüm görürken, biz nasıl çıkıp rahatça oynayabiliriz” mealinde ifadeleri etkili olsa da İslam ve Türk toplumunun dindar/muhafazakar kesimlerinde Messi’ye yönelik bu rezervin bu dünya kupasında daha da olumsuza dönerek devam ettiğine tanık olduk. Birçok sosyal medya platformlarında yapılan paylaşımlarda muhafazakârlar özellikle Ronaldo’nun örnek bir futbolcu olarak Messi’ye üstünlük sağladığını ifade ederlerken yaptıkları bu değerlendirmede neredeyse tamamen bu kültüralist tutum içinde olduklarına tanık oluyoruz. Konunun şu basitlik düzeyinde ele alındığını görmek kimseyi şaşırtmıyor : Filistin sorununda Filistin halkının yanında yer alan Ronaldo iyidir, Filistin karşıtı olmasa da Ağlama Duvarı önünde kippa ile görüntü veren Messi de kötü olmasa da Ronaldo kadar hayranlıkla peşinden gidilecek bir futbol ikonu olmamalıdır. Türk dindarlarında ortaya çıkan durum tam olarak bu şekilde tezahür ediyor.
Final Karşılaşması
Turnuva maçlarının büyük çoğunluğu ABD’de oynansa da Meksika ve Kanada da ev sahibi olarak ABD’ye eşlik etti. Turnuva öncesindeki tahminim Fransa-Arjantin finali olacağı yönündeydi ancak bu beklentim küçük bir farkla gerçekleşti; final Arjantin ile İspanya arasında oynandı. Bunun, şimdiye kadar izlediğim en kötü final maçı olduğunu rahatlıkla söyleyebilirim. Arjantin'in finale yükselirken sergilediği, kısa sürede maçı lehine çeviren o baskılı futbolundan eser yoktu. İspanya da benzer şekilde etkili bir oyun ortaya koyamadı.
2026 FIFA Dünya Kupası finalini Vietnam’ın Ho Chi Minh kentinde izledim. Saat farkından dolayı Türkiye'de 22.00 olan karşılaşma, Vietnam'da gece 02.00'ye denk geliyordu. Her final akşamı gibi yine içim içime sığmıyordu. Birkaç gün önce Vietnam’dan satın aldığım Lionel Messi formasıyla sokaklarda gezerken hiç de yalnız değildim; beni gören Vietnamlılar büyük bir sevgi gösterisinde bulunuyorlardı. Gece 02.00'de otel odamda tüm hazırlıkları tamamlayıp heyecanla maç saatini beklemeye başladım. Ancak ilk düdükle birlikte bir şeylerin ters gittiği hemen anlaşıldı. Karşılaşmanın uzatmalara gitmesine rağmen Arjantin’in tek bir gol girişiminde bile bulunmaması benim için kabul edilemezdi. Durum İspanya takımının çok iyi olması ile ilgili olamazdı. Bir önceki İngiltere ile karşılaştırıldığında İspanya ancak ondan bir gömlek daha üstün sayılabilirdi. Finale gelene kadar her maçta onlarca pozisyona giren Arjantin ve dünyaca ünlü yıldızı Lionel Messi, sahada adeta topla oynamak istemiyor gibiydi. Hiçbir hücum kombinasyonu girişiminde bulunmadıkları gibi, sanki yenilmek için sahaya çıkmış bir görüntü sergilediler. Futbolu ve dünya futbolunu yakından takip eden herkesin bu görüşüme katılacağını düşünüyorum.
Futboldaki gelişmeleri komplo teorileriyle açıklamayı sevmesem de bu sonucun arkasındaki temel nedenin yarı finaldeki kriz olduğunu düşünüyorum. Arjantin takımı, yarı finalde İngiltere’yi 2-1 mağlup ettikten sonra üzerinde İspanyolca "Las Malvinas son Argentinas" (Malvinas/Falkland Adaları Arjantin’indir) yazan bir pankart açmıştı. Bu gelişme üzerine FIFA ve İngiltere harekete geçerek Arjantin'e ağır yaptırımlar uygulanmasını talep etti. Bu talepler arasında Arjantin’in kupadan ihraç edilmesi ve on yıl boyunca kupadan men edilmesi gibi çok ağır cezalar bulunuyordu. Kulislere yansıyan bilgilere göre Arjantin’e kapalı kapılar ardında bir seçenek sunulmuştu: "Ya bu finali İspanya’ya verirsiniz ya da kupayı kazansanız bile turnuvadan men edilirsiniz." Bu iddianın doğruluğunu ancak yıllar sonra öğrenebileceğiz. Fakat formunun zirvesindeki bir Messi'ye rağmen maçın bu şekilde sonuçlanması, söz konusu komplo teorisinin gerçeği yansıtma ihtimalini güçlendiriyor.
Son olarak 2026’nın şampiyonu İspanya hakkında da bir değerlendirmede bulunmak gerekiyor. Oynadığı organize futbolla İspanya'nın kupanın en iyi birkaç takımı arasında olduğu doğrudur. Ancak İspanya’nın dünya kamuoyunda alımlanmasında oynadığı futboldan daha çok Filistin ve Gazze sorununda takındığı tavır etkili oldu.
Özellikle Türk ve Müslüman dünyada İspanya’nın desteklenmesi olgusuna gelecek olursak bunun da doğrudan Filistin sorunu ile alakalı olduğunu görüyoruz. İspanya’nın sosyalist iktidar partisi ve onun başbakanı Pedro Sanchez’in Filistin ve Gazze konusundaki Filistin yanlısı tutumu tüm dünyada bu ülke ve onun başbakanına sevgi gösterileri yapılmasına yol açtı. Öyle ki bu konuda kantarın topuzu fazlaca kaçmıştı. Nitekim konjonktürel Filistin desteği veren İspanya’nın yine başka bir kültüralist okuma ile tarihsel süreç içinde işlediği günahların galerisini açtığımızda karşımıza çıkan tablonun hiç de hoş olmadığını bize gösteriyordu. Nitekim İspanya dünya üzerindeki sömürge imparatorluklarının ilkini kurarak İngiltere, Portekiz, Hollanda, Fransa gibi ülkelere öncülük etmiş,1492’de Amerika kıtasına ulaşarak burada yaşayan 50 milyon Amerika yerlisini acımasızca soykırımdan geçirmiş bir ülkeydi. Dominiken Rahip Bartelemeo Las Casas, Yerlilerin Gözyaşları kitabında İspanyol vahşetini en açık bir şekilde ortaya koymuştu. İnsan türünün bu derece acımasız olabileceğinin en büyük kanıtlarından birini onun tanıklığı ile öğrenebilmiştik. Yine İspanya’nın Müslüman Endülüs devletinin son bakiyesi Gırnata’nın 1492 tarihinde yenilgiye uğratıldıktan sona burada yaşayan Müslüman ve Yahudilere uyguladığı acımasız uygulamaları da tarih kayıt altında almıştır. Özellikle baskı altına alına Müslümanların bu Reconquista sürecinde Engizisyon önüne çıkarılarak zorla din değiştirmekle karşı karşıya kaldıklarını bunu kabul etmeyenlerin diri diri yakıldıklarını da biliyoruz.
Ama diyeceksiniz ki bunu futbolla ne alakası var ? Evet ben de öyle diyorum. Bunun futbolla bir alakası yok. İspanya’yı oynadığı futbol için izlemek ya da başarısından bu sebeple memnun olmak yerine konuyu sadece Filistin meselesindeki konjontürel tutumu ile anlaya çalışmanın sonu bizi buralara kadar götürüyor. Bana kalırsa futbol tarihinin gelmiş geçmiş en büyük yıldızı olan Lieonel Messi’yi tüm Barcelona takım arkadaşları ile birlikte yaptıkları İsrail-Filistin ziyareti sebebi ile şeytanlaştırmak ne kadar hakça bir tutumsa İspanya’yı da bu şekilde değerlendirmek o kadar hakçadır. Evet futbol hiçbir zaman sadece futbol olmamıştır. Ama o kadar da değil. Futbol ’un seyir zevki yüksek, estetik Latin Amerika versiyonunu Brezilya’dan devr almış olan Arjantin takımını ve onun büyük yıldızı Messi’yi bu turnuvada belki son kez izlerken bu ağır kültüralist bagajlardan sıyrılmak gerekiyordu. Dahası hiçbir zaman İsrail barbarlığını desteklediğine yönelik en ufak bir demeci olmayan bir Lionel Messi’den adeta Siyonist bir karakter yaratılmış olmasını kabul etmek kabul edilebilir değildir.
Futbol’un Gücü
Simon Kuper’ın o meşhur mottosunda formüle ettiği gibi, dünyada kitleleri peşinden sürükleyen hiçbir spor türü, toplumsal genetikle futbol kadar derinden bütünleşmemiştir. Diğer spor dalları kendi sınırları içinde kurallara bağlı estetik birer performans olarak kalabilirken; futbol, doğası gereği sınırları aşar, tribünden taşar ve sokağın, siyasetin, tarihin ta kendisi olur.
Futbol, ardında yüzyıllara geri gidecek olan bir arkaplana sahip olarak küresel sorun ve açmazlara göndermede bulunabilir, toplumlar arası ilişki ve sorunları deşifre eden bir politik eleştiriye de dönüşebilir.
Futbol aynı zamanda dünya üzerinde var olan eşitsizliklerin gündeme getirilmesi için bir siyasal manivelaya bile dönüşebiliyor. Birinci dünyanın zengin ve müreffeh ulusları ile Afrika ve Latin Amerika’nın yoksul ulusları adeta futbol sahasında kozlarını paylaşırlar. Fildişi Sahilleri, Gana, Cape Verde gibi ülkelerin dünya kupasına getirdikleri derin anlam üzerinde durulmayı hakkediyor. Özellikle de Cape Verde’nin oynadığı seyir zevki yüksek futbolu ile insanlara yeni bir dünya tasavvuru sunması zihinlerden asla atılamayacak bir manzara oluşturdu. Cape Verde’nin kalecesi Vozinha’nın annesinin gereken vize parasını bulamadığı için Birleşik Devletler tarafından vize verilmediği haberi ile başlayan Cape Verde olayı takımın İspanya, Uruguay, Suudi Arabistan’ın yer aldığı gruptan yenilgi almadan çıkması ve ardından Arjantin’e kök söktüren ve adeta ecel terleri döktürerek 3-2’lik bir yenilgi ile biten maçla devam etti. Kaleci Vozinha'nın Messi karşısında yaptığı 5 net olmak üzere toplam 10 kurtarışı, annesinin tribündeki gururlu bakışları ve Cape Verde oyuncuların boyun eğmeyen duruşu, futbolun sadece zenginlerin ve şöhretlilerin kazandığı bir oyun olmadığını, yoksul ve küçük ulusların da devlere ecel terleri döktürebileceğini kanıtladı
FIFA bu yıl aldığı kararla Dünya kupasına katılan takım sayılarında bir artışa gitti. Bu kararın alınması FIFA’nın “futbolu küreselleştirme” misyonu olarak sunulsa ve Futbol açısından henüz istenen düzeyde olmayan bazı Güney Asya ülkelerinde de futbolu bir ana sektör haline getirmek ve futbol’un ekonomik önemini vurgulamak gibi sebepler olsa da esasında 48 takıma katılma imkanının sunulması sosyolojik ve uluslararası ilişkiler açısından da önemli sonuçlara imza attı. Bu sayede Cape Verde, Çuracao gibi ülkelerin de yer yüzünde var olduğu gerçeği dünyanın geri kalan uluslarınca da duyumsandı. Takım sayılarının dünya ölçeğinde artmış olması kupanın tüm dünyayı yansıtma oranını da ciddi düzeyde artırdı. Her ülke kendi otantik kültürel değer ve unsurlarını kupa vesilesi ile sergileyerek dünya üzerinde var olan etnik ve kültürel çeşitliliğe olumlu katkılarda bulundular.
Postkolonyal Bakiye ve Futbol
Bu turnuvada da dikkatimi en çok çeken olgusu eski sömürge imparatorluğu sahibi ülkelerin takımlarında istihdam ettikleri çok sayıda koloni kökenli oyunculardı. Belki bu oyuncuların epeycesi artık metropol ülkede doğmuş, hayatlarının tamamını o ülke vatandaşı olarak geçirmişlerse de yine de taşıdıkları isimler ve ten renkleri onların etnik ve ırksal farklılıklarını ilk bakışta ele veriyordu. Yıllarca beyaz ırk ve Alman kanı üzerindeki ısrarı nedeni ile siyahi oyuncu oynatmama ısrarı içinde olan Almanya bile çok sayıda siyahi ve etnik Alman olmayan oyuncuya kadrosunda yer verdi. Ama özellikle de Fransa ulusal takımında neredeyse takımın tamamının bu tarz bir oyuncu kitlesine sahip olması üzerinde düşünülmeye değer bir konudur. Fransa tıpkı eski sömürgeci rakipleri İngiltere ve Hollanda gibi tüm dünyada ciddi bir sömürge imparatorluğu kurmuş bir ülkedir. Özellikle Batı ve Kuzey Afrika’da çok sayıda ülke hala Frankofon bir kültürel iklimde yaşamakta, bir çok Batı Afrika ülkesinde bugün bağımsız olmalarına rağmen Fransızca resmi dil hüviyeti taşımaya devam etmektedir. Fransız takımında oynayan oyunculara hızlıca bakıldığında başta takımın beyni olan Kylian Mbappe’nin Kamerun asıllı bir baba ve Cezayirli bir annenin çocuğu olduğunu görürüz. Aurelien Tchouameni Kamerun, Ousmane Dembele Mali, Jean-Philippe Mateta Kongo, Maghnes Akliouche ve Rayan Cherki Cezayir, Bradley Barcola Togo, Michael Olise Nijerya, Jules Kounde Benin, Dayot Upamecano Gine- Bissau, Manu Kone ve Desire Doue’nin Fildişi Sahilleri kökenlidirler. Fransa milli takımında ayrıca Afrika harici başka ulus ve ülkelerden de futbolcular vardır. Theo ve Lucas Hernandez kardeşler İspanya, Malo Gusto ve Warren Zaire-Emery Martinik, Maxence Lacroix ve Fransa Milli Takımı efsanesi Lilian Thuram’ın oğlu Marcus Thuram Guadelopue, Mike Maignan Fransız Guyanası, William Saliba ise Lübnan kökenli futbolcular olarak kadroda yer aldılar. Bunca büyük etkik ve ırksal çeşitlilik içinde takımda sadece etnik Fransız olan üç futbolcu bulunuyor: Adrien Rabiott, Lucas Digne, Robin Risser. FİFA 2026 Dünya kupasında üçüncülük maçı oynayarak İngiltere’ye yenilen Fransız ulusal takımının 14 yıldır başında olan Didier Deschamps’ın bu koltuğu Fransız takımının eski yıldızı Cezayir asıllı Zinédine Zidane’a devretmesi ile Fransız takımının bu etnik kültürel çeşitliliği daha da bir zenginleşti. Peki bu ne anlama geliyor ? Fransa ulusal futbol takımındaki bu etnik ve kültürel çeşitliliği nasıl okumak gerekiyor.
Fransa, 20. yüzyılın başlarımdan itibaren sömürgelerinden çekilirken geride derin kültürel, hukuki ve dilsel bağlar bırakmıştır. Bağımsızlık sonrası süreçte, özellikle Batı/Kuzey Afrika ve Karayipler'den metropole doğru yoğun iş gücü göçleri yaşandı. Fransa'nın resmi ideolojisi, etnik kökenleri yok sayarak herkesi ortak bir "Cumhuriyetçi vatandaşlık" çatısı altında eritmeyi hedefler. Fransız milli futbol takımı, adeta bu resmi tezin küresel sahnedeki vitrinidir; devlet için bu çeşitlilik, "Fransız modelinin başarısının" ve sömürge sonrası bağların metropolde birleşmesinin bir kanıtı olarak görülebilmektedir. Fransız milli futbol takımının bu yapısı ilk bakışta Fransız ulus anlayışı olan kamusal alanda etnik köken, ırk veya din ayrımı tanımayan kendini Fransız hisseden herkesi "Fransız Vatandaşı" olarak kabul eden ve farklılıklara kör bir entengrasyon modelinin başarısı olarak görülebilir. Ancak milli takım, bu görünmezlik kuralının en çok ihlal edildiği yerdir. Dünyanın gözü önünde, Fransız forması giyen ama ten rengi, saç kesiminden müzik zevkine, konuşma üslubundan vücut diline kadar banliyö ve göçmen kültürünü temsil eden bir kadro vardır. Bu durum, Fransız toplumuna asimilasyonu değil, kültürel çoğulculuğu dayatır. Fransız gençliği, asimile olmuş figürleri değil, kendi kimliğini koruyarak zirveye çıkmış bu starları rol modeli olarak almaktadır.
Fransa’nın ulus inşa süreci, Kanada, Avustralya ve İngiltere gibi Anglosakson dünyada popüler olan çokkültürcülük (Multiculturalism) modelinden tamamen farklıdır. Fransız modeli "Asimilasyoncu / Evrenselci" bir model olarak hangi etnik kökene ve dine ait olunursa olunsun, Fransız bayrağı ve Fransız devriminin ilkeleri olan özgürlük, eşitlik ve kardeşliğe bağlı kalındığı müddetçe bireylere Fransız olma imkanını bahşeder. Futbol takımına bu pencereden bakıldığında, Fransız asimilasyoncu ulus modeli oldukça başarılı görünür: Mbappé, Dembele, Upamecano, Doue, Olise ve diğerleri ve daha önceki kuşaklarda Fransız ulusal takımın eski yıldızları Cezayirli Benzema, Zidane etnik kimlikleriyle değil, üzerlerindeki Fransız forması ve söyledikleri La Marseillaise (Fransız Ulusal Marşı) ile oradadırlar. Takım, "Fransız ideali” etrafında birleşmiş homojen bir bütün, adeta tüm insanlığın kardeşliğini sembolize eder gibidir.
Yukarıda adlarını saydığımız bu oyuncuların çok büyük bir kısmı (örneğin Kylian Mbappé), Paris, Lyon ve Marsilya gibi metropollerin çeperlerinde yer alan, göçmen yoğunluklu banliyölerde büyümüştür. Fransa ulusal takımının bu yapısı, geçmişteki askeri ve kültürel emperyalizmin, modern endüstriyel spor mekanizmalarıyla birleşerek metropolde ürettiği demografik bir sonuçtur hiç kuşkusuz. Futbol sahası, Fransa'nın geçmişteki sömürge coğrafyasının adeta minyatür bir haritası niteliğindedir.
Böylelikle Fransa Futbol takımı, özellikle zafer anlarında, Fransa’nın etnik ve dinsel açıdan bölünmüş toplumunu bir arada tutan en güçlü sosyal çimento ve sosyal sermaye haline gelmektedir. Farklı etnik kökenlerden gelen çocukların aynı bayrak için mücadele etmesi, Fransız Cumhuriyeti'nin entegrasyon gücünün ne kadar güçlü olduğunu da açığa vurmaktadır. Bu durum, sömürge geçmişiyle hesaplaşmakta zorlanan, başta Cezayir olmak üzere kurmuş bir Afrika, Karaib ve Okyanus bölgelerinde acımasız zulüm yönetimleri kurmuş bir devlet için, "bakın, biz geçmişi geride bıraktık ve hepimiz eşit Fransızlarız" diyebilmenin en kolay yolunu onlara sunabiliyor. Sadece Cezayir’de işlediği suçlardan dolayı bir devlet özrünü bir türlü veremeyen bir kibir içinde olan Fransa böylece çok kolay bir yoldan kendini affettirmenin bir yolunu bulmuş oluyor. Bu açıdan bakıldığında, ulusal sembollerin içselleştirilmesi noktasında Fransa’nın ciddi bir başarıya imza attığı söylenebilir.
Bu durumun daha pragmatik bir neticesi de Fransa, futbolu kullanarak uluslararası alanda çok başarılı bir pazarlama ve prestij vitrini yaratmıştır. Ancak başarılı bir ulus inşası sadece kolonyal bakiyesi insanları ulusal takıma alarak sahada kazanılan kupalarla değil, mahallelerde, okullarda ve iş hayatında sağlanan kalıcı eşitlikle ölçülmelidir. Fransa bu alanda yapısal reformlar yapmak yerine, futbolun yarattığı geçici coşku dalgalarıyla toplumsal krizleri ertelemektedir.
Fransa'nın ulus inşasındaki bu tıkanıklığı daha iyi anlamak için konuyu biraz daha somutlaştırabiliriz: Tersinden baktığımızda Fransız milli takımının etnik çeşitliliği, asimilasyona fayda sağlamak bir yana, asimilasyonun imkansızlığını gösteren canlı bir kanıt olarak da görmek mümkündür. Takım zafer kazandığında ortaya çıkan tablo, herkesin "Fransızlaştığı" bir toplum değil, farklı renklerin geçici bir süreliğine aynı bayrak altında yan yana durduğu çokkültürlü bir tablodur. Bu da Fransa'nın resmi devlet ideolojisinin (asimilasyonculuk) sahada fiilen iflas ettiğini, yerini pragmatik bir ortaklığa bıraktığını şeklinde okumak da mümkündür. Nitekim "Saha içi çok kültürlülük" ile Fransa'nın okullarda uyguladığı "başörtüsü ve dini sembol yasakları" gibi katı asimilasyon politikalarının yarattığı tezatlıklar hala varlığını sürdürmektedir. Evet Fransa, "Özgürlük, Eşitlik, Kardeşlik" sloganını bir dünya markası haline getirmiştir ancak bunu kurumsal, ekonomik ve kültürel düzeyde hayata geçirmekte başarısız olmuştur. Cumhuriyetin vaat ettiği eşitliği sadece kağıt üzerinde ve futbol sahasında bulan göçmen çocukları, gerçek hayatta dışlandıklarını gördükçe ulusal kimliğe yabancılaşmaktadır.
Şu Mahut Türkler
Bir de Türkiye açısından Dünya Kupası deneyimini değerlendirecek olursak bizi yine ilginç sonuçlar beklemektedir. Türk tarihinde hepi topu iki kez bu kupaya katılmış bir takım olarak hiç de alçak gönüllü bir tavırla kupaya iştirak etmedik. Kupaya doğrudan katılma hakkını yakalayamayıp baraj oynamak zorunda kalan bir takım için bu kendini dev aynasında görme hali ilginç bir psiko-sosyal çözümlemeyi hakkediyor. Dışarıdan bakan sıradan biri medyadan ve siyaset dünyasından yansıyan bilgilere bakarak Türkiye’nin kupanın bir numaralı favorisi olduğu izlenimine kapılabilirdi. Bozgunda Fetih Rüyası gören Türk insanı için bu elbette mümkündü. Takımımızda epeyce bir yıldız oyuncu varken neden olmasındı. Ama bildiğimiz gibi Türkiye, kupaya katılan 48 takım içinde ilk elenen olma gerçeği ile de karşı karşıya gelecekti. Esasında bu durumun ardında da sporu aşan sebepler bulunmaktadır. Adeta yenilmiş bir millet olmanın içimize oturmuş o travmatik ruh hali ile şekillenmiş toplumsal psikolojinin kolektif arzuları ile hınca hınç dolu halde, aşırı bir beklenti içinde takım kupaya iştirak etmişti. Tarih boyunca sürüp giden bu yenilmiş millet olmanın neredeyse tüm teselli ve bedelini bu turnuva ile ortadan kaldırmaya çaba sarf eden bir tavır içindeydik. Elbette hiçbir takım başarısız olmayı hazmedemez. Ama bizim başarısızlık konusunda tüm ülkelerden çok daha kırılgan bir yapımız vardı. Biz yenilemezdik; Türk yenilgiye gelemezdi. Ama Futbol çok rasyonel bir oyundur. Karşınızda en az bizim kadar bu kupaya gitmeyi hak etmiş, bizim kadar stres birikimi olmayan, çok daha derli toplu takımlar vardı. Önce Avustralya ile oynadık; kaybettik. Ardından Paraguay’la oynadık yine yenildik. Ve en son oynayacağımız ABD maçını 10-0 kazansak bile FİFA’nın yeni averaj kuralları gereği elenmiştik. Çok kırıldık, çok üzüldük. Neredeyse bir Türk’e dönüşmüş olan Montella bile nasip değilmiş diyerek kendine mazeret bulmada, önümüzdeki maçlara bakma konusunda soğukkanlılığını muhafaza eden bildik açıklamaları yapmaya tevessül etti. Ne de olsa başarısızlığın da başarının da belli bir rasyonel kural dairesince ödül ve ceza almadığı bir ülkede yaşadığını o da kısa sürede öğrenmişti. Başarı demişken aklıma hemen FİFA 2002’de ikinci kez katıldığımız dünya kupası geldi. Türkiye bu kupada tarihinde gelip gelebileceği en üst başarıyı elde ederek Dünya üçüncüsü olmuştu. Grubumuzda Brezilya, Porto Rico ve Çin vardı. Bu turdan Brezilya’nın ardından ikinci olarak çıkmayı başarmıştık. İlk 16 içindeydik; rakip Japonya'ydı. Japonya’yı çok zorlansak da geçen Türk milli takımı, çeyrek finale çıkmış ve Fransa’yı saf dışı bırakan Senegal’i o zaman uygulamada olan altın gol ile uzatmada yenmişti. Artık dünya şampiyonu olmamıza iki maç kalmıştı. Ancak rakip yine Brezilya’ydı; ve o zamanlar Brezilya’nın en önemli yıldızı olan Ronaldo’nun golü ile biz final yerine üçüncülük maçına çıkacaktık. Rakip bu sefer ev sahibi olan Güney Kore idi. Güney Kore’yi 3-2 yenen Türkiye tarihinde bir daha kolay kolay ulaşamayacağımız bir zirve olan dünya üçüncülüğü derecesini elde ediyordu. Bu sosyo-kültürel kırılganlık ve yapısal kriz, tarihsel hafızada yer eden 2002 Dünya Kupası’ndaki tarihsel başarı sürecinde de kendini açığa vurmuştur. Dönemin teknik direktörü Şenol Güneş profili üzerinden yürütülen kamusal tartışmalar, sosyolojik anlamda saf bir kültürel elitizm ve habitus çatışmasıdır. Toplumun Batılılaşmış modern elitleri (Beyaz Türkler) ile çevre/çeper kökenli aktörler (taşralı Türkler) arasındaki kronik sosyo-kültürel antagonizma, kazanılan bu küresel başarıyı dahi değersizleştirme eğilimi göstermiştir. Bu içsel dışlama ve meşruiyet krizi, sportif başarıların toplumsal bütünleşme sağlamaktan ziyade, halihazırda var olan ideolojik yarılmaları ve hegemonya savaşlarını derinleştiren bir katalizör işlevi gördüğünü kanıtlamaktadır.
2002 Dünya Kupası'nda elde edilen üçüncülük başarısı, Türkiye'deki yerleşik kültürel elitler ile taşra kökenli aktörler arasındaki hegemonya mücadelesini daha bir görünür kılmıştır. Turnuva sonrasında ortaya çıkan "Avrupa takımı yenmeden gelen başarıyı küçümseme" refleksi, merkez-çevre teorisi bağlamında incelenebilecek bir kültürel üstünlük kurma çabasıdır. Teknik direktör Şenol Güneş ekseninde yürütülen tartışmalar, liyakat ve başarıdan ziyade, aktörlerin toplumsal kökenleri ve sahip oldukları kültürel sermaye üzerinden kurulan dışlayıcı elitizmin kaba bir yansımasıdır. Toplumun farklı katmanları arasındaki bu ideolojik kutuplaşma ve sembolik şiddet, sportif başarıların kolektif bir aidiyete dönüşmesini engellemiştir. Sonraki dönemlerde uluslararası turnuvalara katılım gösterilememesi, kurumsal istikrarsızlıktan ziyade toplumsal sermayenin ve ortak mutabakat zemininin aşınmasıyla ilişkilendirilebilir. Sonuç olarak futbol, Türkiye'deki makro düzeydeki ideolojik çatışmaların ve toplumsal bölünmelerin (Bölünmüş Toplum Sendromu) mikro düzeyde yeniden üretildiği bir alan işlevi görmüştür. Gerisi herkesçe malum; 2006, 2010, 2014, 2018, 2022 bizim pas geçtiğimiz turnuvalar oldu. Bir kez daha gördük ki Türkiye’de yaşanan ideolojik didişme, birbirinin ayağına basma halinde bir toplum olmamız gerçeğini her alanda yaşadığımız gibi bu gerçeklik, futbol konusunda da kendini açığa vuracaktı.
Sonuç
Kocaeli İsmetpaşa Stadyumu'nda başlayan futbol hikâyem ve dünya atlasının üzerine düşen televizyon ışığına uzanan bu yolculuk, bana futbolun sınırları aşan muazzam gücünü öğretti. Futbol; Falkland’ın, sömürgecilik tarihinin ve kültürler arası adaptasyonun sahaya yansımış birer izdüşümüydü. Bugün idrak etmekte olduğumuz 2026 Dünya Kupası’na bakarken, artık plazma ekranların önündeki yetişkin bir sosyolog olarak çocukluğumun o kutu televizyonlu odasını özlemle anıyorum. Futbolun özünden koparak tamamen bir endüstriye dönüştüğü bu yeni çağda, yeşil sahaya yansıyan o eski ideolojik ruhu ve saf estetiği yakalamak her zamankinden daha zor. Yine de her kupa; dünyanın neresinde olursa olsun, o eski haritaları yeniden önümüze sermeye ve bize insanlığın ortak hikayesini anlatmaya devam ediyor. Çünkü futbol; biçim değiştirse de sömürgecilik tarihinin izlerini ve insanlığın kimlik arayışını yeşil sahada harmanlayan en görkemli sahne olmayı sürdürüyor. Şimdiden, 2030'da İspanya, Portekiz ve Fas'ın ev sahipliğinde yapılacak kupanın derin özlemini çekiyor; sağlık ve esenlik içinde bu yeni resitali de izlemenin nasip olmasını temenni ediyorum. Ancak dünya futbolunun şimdiye kadar gelmiş geçmiş bir numaralı "GOAT"ı Lionel Messi'yi bir daha izleyemeyeceğimiz gerçeği, şimdiden kalbimi burkuyor.




