Kelimeyi Öldürmek

Dil, basit bir iletişim aracı olmanın çok ötesinde, insan varoluşunun temeline nüfuz eden, toplumsal hafızanın taşıyıcısı ve anlam üretiminin ana kaynağıdır. Dili salt bir araç olarak isimlendirmek ve ele almak, yalnızca onun köklü ve çok katmanlı yapısını görmezden gelmek değil aynı zamanda insanın kendini ve dünyayı anlamlandırma biçimini de zedelemektir. Bu yönüyle dile dair söz konusu basitleştirici tanımlamalar, özü tahrip edici indirgeme çabaları olarak da nitelendirilebilecektir.

Medeniyetimiz, varlığı "kelâm" ile başlatıp eşyayı isimlendirmeyi insana bahşedilen en büyük imtiyaz ve sorumluluk olarak görmektedir. Bu sorumluluk, geçmişle bir köprü kurmakla sınırlı kalmayıp geleceğe dair tahayyülleri de şekillendirmektedir.

Günümüzde ise, medeniyetimizde derinlikli bir kavramsal zemine oturan “kelam”ın, yani anlam yüklü sözün, metafizik köklerinden koparılarak işlevsel ve yüzeysel bir "işaretler sistemi"ne dönüştüğüne tanıklık etmekteyiz. Bu dönüşümle dilin anlam katmanlarının çözülmesi, toplumsal kimlik ve bireysel algı üzerinde sarsıntılara sebebiyet vermektedir. Martin Heidegger’in “dil varlığın evidir” sözüne atıfla bu evin temellerinin çatlaması, pencerelerinin kararması ve nihayetinde insanın kendi hakikatine yabancılaşması, çağımızın krizlerinden biri olarak öne çıkmaktadır. Bu kriz, yalnızca kelimelerin değil, anlamın da sürgüne gönderildiği, insanın ise köksüzleştiği bir ontolojik boşluğa işaret etmektedir. Dilin metafizik boyutunun tasfiyesi anlamına gelen bu krizin modernleşme projesiyle zaman ve mahiyet itibarıyla kesişmesi ise tesadüfi sayılamayacaktır.

Modernleşmenin bir ideoloji olarak benimsediği sadeleştirme ve işlevsellik, dilin çok katmanlı yapısını tahrip etmiş, modern ulus-devlet projeleri, dilin sadece iletişimsel değil, aynı zamanda kimlik inşa edici yönünü de yeniden şekillendirmiştir.

Dilin kimlik inşasındaki rolünü apaçık biçimde gözler önüne seren edebi örneklerin başında George Orwell'in "1984" romanı gelmektedir. Bireylerin zihinlerini kontrol altına almak için her türlü yöntemi kullanan totaliter bir rejimin hüküm sürdüğü Okyanusya adlı hayali bir devlette geçen romanın tasvir ettiği dünyanın en sarsıcı unsurlarından biri, devletin resmî dili olarak kurgulanan Newspeak (Yeni Söylem) kavramıdır. Bu kavram, yalnızca bir iletişim aracı değil, dildeki kelime sayısını sistematik biçimde azaltarak düşünce alanını daraltmayı amaçlayan yapay bir dildir. Bu dilin felsefesine göre, bir kavramı ifade edecek kelime olmadığında, o kavramı zihinde canlandırmak ve dolayısıyla ona inanmak imkânsız hale gelmektedir.

Roman diliyle, lisana yapılan müdahalenin toplumu şekillendirmedeki rolünü net biçimde anlatan eserde, insanın dünyayı anlama yetisinin nasıl bir ideolojik tekele alınabildiği gözler önüne serilmektedir. Lisana dair reform adı altındaki tasfiye hareketleri bu bakımdan yalnızca dilbilimsel bir değişim değil, bütün bir düşünce evrenin yok edilmesi anlamına gelmektedir. Türkiye'nin, Cumhuriyetin kurucu elitleri marifetiyle geçirdiği süreç de bu senaryonun farklı bir versiyonu olarak nitelendirilebilecektir.

Türk modernleşmesinin ve Cumhuriyeti kuran kadronun toplum şekillendirici hamlelerinin en köklü kırılmalarından biri 1928'de hayata geçirilen "Harf Devrimi"dir. Resmî tarih söyleminde harf devrimi, okuma-yazma oranını artırmak ve bilgiye erişimi kolay kılmak adına yapılmış bir teknik müdahaleden ibaret sunulsa da arka planda derin ve maksatlı bir kültürel kopuş inşasının yer aldığı söylenebilecektir.

Nitekim, Cumhuriyetin "yeni toplum inşası" projesinin baş aktörlerinden İsmet İnönü anılarında; "Harf inkılabı bir okuma yazma kolaylığına bağlanamaz.... Harf inkılabının bizde tesiri ve büyük faydası, kültür değişmesini kolaylaştırmasıdır. İster istemez Arap kültüründen koptuk." ifadelerine açıkça yer vermektedir. Buradan hareketle; yeni alfabenin bir “unutturma mimarisi” olarak tasarlandığı, toplumsal hafızanın uğradığı köklü sarsıntının bilinçli ve sistematik olduğu ortaya koyulabilecektir.

Yalnızca İnönü'de değil, söz konusu kurucu iradenin genel ruhuna sirayet etmiş bir biçimde, "Arap kültürü" diye nitelenen ve hedef alınanın esasında, milletin özünde değişmez biçimde karşılık bulan İslam inancı ve dinî değerlere bağlılık olduğu tarihi vesikalarla sabit bir gerçekliktir. "Arap dili" denilerek çağdışı nitelemeleriyle millî kültürümüzden atılan İslami menşeli her kelime, “yerli” bir Newspeak/yeni söylem inşasının adımı olarak karşımıza çıkmaktadır. Toplumun söz konusu kelimeler üzerinden dini değerleri ile kurduğu kadim bağ kesilerek, üretilen yeni kelimeler üzerinden toplumun bağlılıkları ve istikameti değiştirilmeye çalışılmıştır.

Bahsekonu girişimlerle eş zamanlı biçimde işletilen "Öz Türkçecilik" ya da "dilde sadeleşme" girişimleri de gerçek niteliği "tasfiyecilik" olan ana anlayışın bir başka boyutunu ortaya koymaktadır. Dil sadeleştirme hareketleri, ilk bakışta topluma kolaylık sağlama, millî kimliği güçlendirme gibi gerekçelerle savunulsa da, özünde tarihle ve kültürel mirasla olan bağı zayıflatmıştır. Birçok kavram, kelimeyle birlikte düşünce dünyamızdan da silinmiştir.

Yüzyıllarca İslam irfanını, tasavvuf düşüncesini, fıkhî terminolojiyi ve felsefî muhakemeyi taşımış olan kelimelere birdenbire "yabancı" damgası vurulmuştur. Arapça ve Farsça kökenli kelimeler, yalnızca lisan bakımından "öteki" olarak görülmemiş yıkılması gereken bir zihniyet yapısının kodlayıcıları olarak telakki edilmiştir.

Bugünden bakıldığında, lisan havuzu içerisinden atılan o kelimeleri "ağır" bulmak, yapılan düzenlemeleri topluma sağlanan kolaylık olarak görmek elbette anlaşılır ve beklenen değerlendirmelerdir. Zira artık süreç tamamlanmış, yapılan hamlelerin üzerinden en az üç nesil geçmiş, düşünce duvarlarımız, iyi-kötü tasnifimiz, dünyayı anlamlandırma noktasındaki bilgi setimiz verili lisan ve zihin dünyası üzerinden şekillenmeye mecbur bırakılmıştır. Sorgulamalarımızın sınırlarını dahi belirleyen bu dönüşümün, fert bazında ve toplum genelinde oluşturduğu tahribatın idraki dahi güç hale gelmiştir.

Alfabe ve dil değişiminin toplumsal düzlemdeki en derin etkisi, kuşaklar arasına örülen görünmez duvarlardır. "Ecdadının mezar taşını okuyamama" vurgusu her ne kadar bir klişe haline gelmiş olsa ve bu anlatının muarızlarınca tahfif malzemesi edilse de hâlen durumun vahametini ortaya koymada en net örnekler arasında sayılabilecektir. Öyle ki bir toplum; kendi medeniyetinin ana metinlerini okuyamamakta, tarihine ancak tercüme süzgecinden geçirilmiş, yorumlanmış ve çoğu zaman tahrif edilmiş şekilde erişebilmektedir.

Dilin bu şekilde tahrip edilmesinin toplumsal bellekte açtığı yaralar yalnızca yazılı kültürü değil sözlü geleneği, müziği, edebiyatı ve gündelik konuşmayı da derinden etkilemiştir. Hafızanın taşıyıcıları olan ulema ve münevverlerin suskunluğa mahkûm edilmesi, bilgi aktarımının sürekliliğini sekteye uğratmıştır. Zira toplumsal bellek yalnızca yazılı metinlerde değil, sözlü gelenekte, ezgide, makamda, kelimede yaşamaktadır. Bu formların her biri tahrip edildiğinde geri kazanılması giderek güçleşen bir hafıza kaybıyla yüzleşilmektedir.

Bu anlatı doğrultusunda lisan, bir milletin "tapu senedi" olarak düşünülebilecektir. Tapu üzerindeki tahrifat, mülkiyetin değil kimliğin gaspı anlamına gelmektedir. Kökleriyle bağlarını yitiren bir nesil, yalnızca geçmişini değil, geleceğini kurma kapasitesini de zedelemiş demektir.

Lisandaki tahribat, tahrifat ya da dilin içinin boşaltılması yalnızca kelimelere değil, kelimelerin taşıdığı varlık tasavvuruna, ahlak anlayışına, tarih şuuruna ve nihayetinde insana ve insanın Rabbini kavrayış biçimine zarar vermektedir. Bu nedenle dilin ihyası, basit bir nostalji ya da akademik bir tartışma konusu değil, toplumsal bir beka meselesidir.

Bu sürecin en sarsıcı boyutu, tahribatın kendi meşruiyet zeminini de beraberinde üretmesidir. Bir toplum hangi kelimelerle düşünmeye alışırsa o kelimelerin çevrelediği gerçekliği doğal kabul etmeye başlamaktadır. Böylece eleştiri araçsızlaşmakta, her tür karşı duruş olağan bağlamın dışında kalarak marjinalleşmektedir.

Öte yandan; tüm sorumluluk tarihsel süreçlere yüklenerek, romantik ve altı doldurulmamış bir biçimde ortaya atılan “dilin ihyası” söylemleri, sözü yormakta, toplumda bu kapsamda oluşacak hassasiyetlerin de ölü doğmasına sebebiyet vermektedir.

Kelimeler; onları anlayacak ve taşıyacak bir kavramsal çerçeveden yoksun biçimde yeniden dolaşıma sokulduğunda, işlevsel değil dekoratif bir geri dönüş kaçınılmaz hale gelmektedir.  Tarihsel kavramları, düşünce dünyası inşa edilmeksizin salt biçimsel düzeyde restore etmek anlamlı bir sonuç üretmeyeceği gibi var olan kavramların da içinin boşalması riskini beraberinde getirmektedir.

Asıl mesele, kelimenin taşıdığı varlık tasavvurunu, ahlak anlayışını ve tarih şuurunu yeniden içselleştirebilecek bir akıl ve ruh yapısı inşa edebilmektedir. Kelimenin dirilişi ve yeniden anlam kazanması ancak onu kavrayacak zihnin de yeniden inşasıyla mümkündür. Bu inşa; pedagojik, entelektüel ve kültürel düzlemlerde eş zamanlı ve kararlı bir irade gerektirmektedir. Bu ise bir neslin değil, bir medeniyetin sorumluluğudur.