Nihilist Dünyada Savrulan Hocalar ve Filozoflar

Belki de insanlık tarihinde ilk kez bu kadar çok bilgiye sahip olup ne yapacağını bu kadar az bilen bir çağda yaşıyoruz. Hiç olmadığımız kadar konuşuyoruz ama söyleyecek sözümüz gittikçe azalıyor; milyonlarca insana birkaç saniye içinde ulaşabiliyoruz ama buna rağmen derin bir yalnızlığın içindeyiz. Dünyanın bilgisi avucumuza sığıyor, fakat insan sabah yatağından neden kalkması gerektiği sorusuna cevap bulmakta zorlanıyor. Üniversiteler çoğalıyor, akademik unvanlar büyüyor, ekranlar uzmanlarla dolup taşıyor, sosyal medya neredeyse herkesi bir kanaat önderine dönüştürüyor; ama bütün bu söz kalabalığının ortasında insanın en eski soruları hâlâ cevapsız: Ben kimim? Niçin buradayım? Nereye gidiyorum? İyi nedir? Hakikat nedir? Uğruna yaşamaya, gerekirse bedel ödemeye değer olan nedir? Çağımızın asıl yoksulluğu artık bilgi yoksulluğu değil, anlam yoksulluğudur. Bu yüzden yaşadığımız zamanı yalnızca teknoloji, yapay zekâ, tüketim ya da iletişim çağı diye tarif etmek yetmiyor. İçinden geçtiğimiz dönem, giderek daha fazla, anlamın hayattan çekildiği büyük bir nihilizm çağına benziyor…

Üstelik bu savrulma yalnızca sıradan insanları kuşatmıyor. İnsanlara yol göstermesi beklenen filozoflar, sosyologlar, ilahiyatçılar, üniversite hocaları, siyasetçiler, kanaat önderleri, cemaat liderleri, STK yöneticileri ve gazeteciler de aynı belirsizliğin içinde debeleniyor. Başkalarına istikamet göstermesi gerekenlerin bir kısmı kendi pusulasını kaybetmiş durumda. Dün kesin bir dille savunduğu fikrin tam tersini bugün aynı kesinlikle dile getirenler, yıllarca bir düşüncenin peşinden gittiğini söyleyip küçük bir çıkar karşısında bütün iddialarından vazgeçenler, akademik unvanlarına rağmen hikmet üretmeyenler, din adına konuşurken dinin ruhundan uzaklaşanlar, siyaseti büyük ideallerden koparıp gündelik pozisyonların dar alanına sıkıştıranlar bu krizin farklı yüzlerini gösteriyor. Belki de bugün kendini deist, ateist, agnostik ya da başka bir kimlikle tanımlayanların anlamsızca kaçtıkları nokta burası… Elbette, bu kimliklerin ardında ciddi ve samimi felsefî arayışlar da olabilir. Fakat özellikle genç kuşaklarda gördüğümüz bazı kopuşların arkasında derin metafizik hesaplaşmalardan çok, çağın ürettiği post-nihilist yorgunluğu da görmek gerekiyor. Çünkü insan artık yalnızca “Tanrı var mı?” diye sormuyor; daha tehlikelisi, “Gerçekten önemli olan herhangi bir şey var mı?” diye sormaya başlıyor.

Anlam hayatın içinden çekildiğinde geride nötr bir boşluk kalmıyor. O boşluğu mutlaka başka şeyler dolduruyor: öfke, şiddet, haz, tüketim, gösteriş, kimlik fanatizmi, şöhret tutkusu, makam hırsı, iftirada sınır tanımamak, para, güç ve görünürlük arzusu... Dostluklar giderek fayda ilişkisine dönüşüyor, insani münasebetler daha kırılgan hâle geliyor, hakikat bulanıklaşıyor, sadakat eski zamanlardan kalmış bir kavram gibi görülüyor. İdeolojiler iddialarını kaybediyor, siyaset ortak bir gelecek tasavvuru kurmaktan çok karşı tarafı yenme sanatına dönüşüyor. İnsan neyi okuyacağını değil, nasıl okuyacağını kaybediyor. Olayları bütünlük içinde kavramamızı sağlayan anlam haritası parçalandığı için, bugün öfkeyle savunulan bir düşüncenin tam tersi yarın yine aynı öfkeyle savunulabiliyor. Çünkü artık belirleyici olan hakikatin kendisi değil; anlık aidiyetler, korkular, algoritmalar, kalabalığın eğilimi ve insanın kendisini hangi tarafta daha güvende hissettiğidir. Hakikat akışkanlaşınca fikir de şahsiyet de akışkanlaşıyor…

Zygmunt Bauman’ın “akışkan modernite” kavramı tam da bu noktada devreye giriyor. Kurumların, ilişkilerin, kimliklerin, mesleklerin ve bağlılıkların kalıcılığını yitirdiği bir dünyada insanın ayağını bastığı zemin de sürekli hareket ediyor. Artık yalnızca işler, şehirler ve teknolojiler değişmiyor; değerler, aidiyetler, dostluklar, evlilikler, kanaatler ve hatta insanın kendi benliği bile sürekli yeniden düzenlenebilir bir projeye dönüşüyor. Dün uğruna büyük bedeller ödenen bir şey, bugün “eski” olduğu için kolayca terk edilebiliyor. Böyle bir dünyada insanın asıl sorunu değişimin hızı değil; değişirken neyi koruması gerektiğini bilememesidir. Çünkü değişmeyen hiçbir hakikati kabul etmeyen bir çağ, sonunda insana tutunabileceği hiçbir dal bırakmaz. Akışkanlık ilk başta özgürlük gibi görünür; fakat zamanla köksüzlüğe dönüşüyor. Kökünü kaybeden insan ise hareket ediyor gibi görünse de çoğu zaman ilerlemez, sadece sürüklenir.

Oysa insanlığın büyük düşünce geleneği hayatı hiçbir zaman bu kadar hafife almamıştı. Sokrates’ten Platon’a, Augustinus’tan Gazâlî’ye, Pascal’dan Kierkegaard’a, Dostoyevski’den Tolstoy’a, Nietzsche’den Heidegger’e, Roger Garaudy’den ve Muhammed İkbal’den çağdaş düşünürlere kadar pek çok büyük isim farklı cevaplara ulaşmış olsa da aynı temel soruların etrafında dolaştı: Hayat nedir? Ölüm nedir? İnsan nasıl yaşamalıdır? Ölüm, onlar için konuşulmaması gereken karanlık bir son değil, hayatı anlamanın aynasıydı. Büyük dinî gelenekler de insanı ölüm üzerine düşünmeye çağırdı. Çünkü ölümü hatırlamak hayatı değersizleştirmek için değil, tam tersine gerçekten değerli olanı fark etmek içindi. Ölümlü olduğunu bilen insan zamanını daha dikkatli kullanır, sevgisini ertelemez, zulmün geçici olduğunu görür, servetin kendisini kurtaramayacağını bilir, haset ve kibirin girdabında boğuşmaz ve hayatını daha büyük bir anlamın içine yerleştirmeye çalışır. Modern insan ise ölümü hastanelerin koridorlarına, mezarlık duvarlarının arkasına ve ekranlardaki istatistiklere sürerek görünmez kılmaya uğraştı. Ne var ki ölümü görünmez kıldıkça hayatın anlamını da görünmez kıldı….

İngiliz yazar James Tartaglia’nın “Philosophy in a Meaningless Life” (Anlamsız Bir Hayatta Felsefe) adlı eserindeki tartışma tam da bu yaranın felsefî merkezine dokunuyor. Tartaglia oldukça radikal bir yerden başlıyor: Hayatın, hatta gerçekliğin bütününün nihai bir anlam taşıdığını gösterecek yeterli bir açıklamamız yoktur. İnsanlığın nasıl ortaya çıktığını bilimsel olarak açıklayabiliriz; ama “İnsan niçin vardır?” sorusu bambaşka bir sorudur. Evrim teorisi bazılarımıza nasıl geldiğimizi anlatabilir, fakat niçin burada olduğumuzu söylemez. Kozmoloji evrenin geçmişini anlatabilir ama insanın hangi amaç uğruna yaşaması gerektiğini belirleyemez. Tartaglia bu noktadan nihilizme ulaşır: Hayatın içinde amaçlar vardır, fakat hayatın kendisinin nihai bir amacı gösterilemez. İnsan çocuk yetiştirebilir, kitap yazabilir, ülkesine hizmet edebilir, sanat üretebilir, âşık olabilir, adalet için mücadele edebilir; ama bütün bunların üzerinde onları nihai olarak anlamlı kılan kozmik bir “şah mat” bulunduğunu kanıtlayamayız.

Tartaglia’nın düşüncesindeki asıl ilginç kırılma ise bundan sonra başlıyor. Nihilizmi kabul etmesine rağmen insanı bütünüyle fiziksel dünyanın içine kapatmak istemiyor. Bilinç problemi onu yeniden aşkınlığın kapısına getiriyor. İnsan, dünyadaki nesnelerden yalnızca biri değildir; aynı zamanda dünyanın kendisine göründüğü varlıktır. Taşı, ağacı, yıldızı ve insan beynini nesne olarak inceleyebiliriz; fakat bütün bunları bizim için “dünya” hâline getiren bilinç tecrübesini aynı kolaylıkla nesneleştiremeyiz. Tartaglia bu nedenle fiziksel dünyanın daha geniş bir gerçeklik tarafından aşılabileceği ihtimalini açık bırakır. Felsefenin görevlerinden birinin “aşkınlık alanını gözetmek” olduğunu söyler. Fakat tam burada durur. Ona göre aşkın bir gerçekliğin bulunması, mutlaka aşkın bir anlamın da bulunduğunu göstermez.

Mısırlı düşünür Abdülvehhab el-Messiri ise tam bu noktada Tartaglia’nın bıraktığı yerden daha ileri gider. El-Messiri’nin modernite, materyalizm ve sekülerizm eleştirisinin merkezindeki soru aslında çok basittir: Aşkınlığı evrenden çıkardığınızda, insanı hâlâ insan olarak koruyabilir misiniz? El-Messiri’nin “kısmî sekülerlik” ile “kapsamlı sekülerlik” arasında yaptığı ayrım burada önem kazanır. Mesele yalnızca din ile devletin ya da bazı kurumların birbirinden ayrılması değildir. Kapsamlı sekülerleşme, insanın ve evrenin bütün aşkın referanslardan arındırılması, gerçekliğin yalnızca içkin ve maddî süreçlerle açıklanmaya çalışılmasıdır. Böyle bir paradigmanın sonunda yalnızca Tanrı dünya tasavvurundan çıkarılmış olmaz; insan da yavaş yavaş kutsallığını, benzersizliğini ve dokunulmazlığını kaybeder. Önce biyolojik bir organizmaya, sonra üretici ve tüketiciye, ardından istatistiğe ve en sonunda yönetilebilir bir nesneye dönüşür.

El-Messiri’nin materyalizme yönelttiği en güçlü itiraz da burada ortaya çıkar: İnsan tabiata aittir ama tabiata indirgenemez. İnsan acıkır ama oruç tutabilir; yaşamak ister ama başkası uğruna hayatını feda edebilir; çıkarlarını gözetir ama adalet uğruna çıkarından vazgeçebilir; biyolojik dürtüler taşır ama bu dürtülere “hayır” diyebilir; ölümlü olduğunu bilir ama ebediyeti düşünebilir. Bir hayvan açlığını gidermek ister; insan ise neden aç olduğunu, neden yaşadığını ve gerektiğinde neden aç kalması gerektiğini sorabilir. İnsanın maddî determinizmin dışına taşan bu “fazlalığı”, el-Messiri için küçük bir ayrıntı değildir. İnsanlığın sırrı tam da burada saklıdır: İnsan dünyadadır ama dünyaya sığmaz. Onu yalnızca kimya, ekonomi, biyoloji ya da nörolojiyle açıklamaya kalktığınızda insan hakkında çok şey söyleyebilirsiniz; fakat sonunda açıklamaya çalıştığınız insanın kendisini kaybedebilirsiniz…

Bugün el-Messiri’nin bu teşhisi çok daha ürpertici bir anlam taşıyor. Sanayi çağında insan “iş gücü” olarak görülüyordu; tüketim çağında “müşteri”ye dönüştü; dijital çağda ise giderek “veri” hâline geliyor. Algoritmalar ne izleyeceğimizi, ne satın alacağımızı, hangi habere öfkeleneceğimizi, kiminle ilişki kuracağımızı, hangi siyasî mesaja tepki vereceğimizi tahmin etmeye çalışıyor. İnsan davranışı ölçülebilir bir veriye dönüştüğü anda öngörülebilir hâle geliyor; öngörülebilen davranış yönlendirilebiliyor; yönlendirilebilen insan da ekonomik ve siyasî sistemler için kullanılabilir bir nesneye dönüşüyor. El-Messiri’nin “kullanılabilir madde” eleştirisinin dijital çağdaki karşılığı belki de “işlenebilir insan”dır. Aşkınlık ortadan kalktığında yalnızca insanın manevî dünyası zarar görmüyor; özgürlüğünün siyasî ve ekonomik zemini de aşınmaya başlıyor. Çünkü insanın kendi başına bir değer olduğu fikrini kaybeden bir sistem için insan, sonunda sadece optimize edilmesi gereken bir değişkenden ibaret kalıyor.

Bu nedenle çağımızdaki filozofların, ilahiyatçıların, aydınların, akademisyenlerin ve kanaat önderlerinin savruluşunu yalnızca kişisel zaaflarla açıklamak yeterli değil. Karşımızda daha büyük bir medeniyet krizi var. İnsanlara yol göstermesi beklenenlerin bir kısmı da aynı anlam krizinin içinde yaşıyor. Üniversite bilgi üretiyor ama hikmet üretmekte zorlanıyor; siyaset program hazırlıyor ama gelecek tasavvuru kuramıyor; medya her dakika haber üretiyor ama insanın dünyayı daha iyi anlamasına her zaman katkı sağlayamıyor; sosyal medya milyonlarca insanı konuşturuyor ama konuşmanın değerini giderek düşürüyor. İlahiyat alanında bile bazen insanı hakikate yaklaştıracak derin soruların yerine anlık polemiklerin, kimlik kavgalarının ve gösterişli çıkışların öne geçtiğini görüyoruz… Hocaların ve filozofların zaman zaman ergen öfkesiyle savruk, aceleci ve kuşkulu fikirlerin peşine düşmesi, yalnızca şahsî bir zaaf değil; anlam üretme kapasitesini kaybeden çağın aydında beliren bir semptomudur…

Siyaset de bu krizden bağımsız değil. Büyük siyasî hareketler tarih boyunca yalnızca ekonomik programlarla değil, insanlara bir gelecek hikâyesi anlatarak yükseldiler. İnsan ancak kendisini aşan bir amaca inanırsa fedakârlığı göze alır. Fakat siyaset yalnızca seçim kazanmaya, rakibi yenmeye, kamuoyu araştırmalarında birkaç puanı korumaya ve sosyal medyanın günlük öfkesini yönetmeye indirgendiğinde büyük fikirler de küçülüyor. İktidarlar niçin iktidarda olduklarını, muhalefet niçin iktidara gelmek istediğini açıklayamaz hâle geldiğinde siyaset teknik bir güç mücadelesine dönüşüyor. Bu sadece bir ülkenin meselesi değil; dünyanın birçok demokrasisinde benzer bir yorgunluk var. Toplumlara umut verebilen, onları ortak bir gelecek etrafında buluşturabilen siyasî ve fikrî liderliğin giderek seyrekleşmesi, post-nihilizmin siyasî yüzlerinden biridir. Çünkü anlamını kaybeden siyaset güç mücadelesine, anlamını kaybeden ekonomi tüketime, anlamını kaybeden bilgi enformasyon yığınına, anlamını kaybeden yöneticilik para hırsına ve iftira artışına, anlamını kaybeden özgürlük ise sınırsız tercihe dönüşüyor...

Tartaglia’nın hayatı satranca benzetmesi burada yeniden önem kazanıyor. Nihilist için “şah mat” yoktur; nihai hedef bir yanılsamadır. Tartaglia buna rağmen hamleleri kendi başlarına değerli görebileceğimizi düşünür. Fakat David E. Cooper’ın itirazı güçlüdür: Eğer şah mat diye bir şey yoksa hamleler anlamlarını nereden alacaktır? Satranç taşını A2’den A4’e götürmenin anlamı, o hareketin kendisinde değil, oyunun bütünü içindeki yerindedir. Oyunun amacı bütünüyle kaldırıldığında geriye yalnızca taşların hareketi kalır. El-Messiri’nin modern uygarlık eleştirisi de tam burada Cooper’ın itirazıyla birleşir. Modern insan tarihte hiç olmadığı kadar fazla hamle yapıyor: Daha hızlı seyahat ediyor, daha çok üretiyor, daha fazla tüketiyor, daha uzun yaşıyor, saniyeler içinde dünyanın öteki ucuyla konuşuyor, uzaya araç gönderiyor, yapay zekâ geliştiriyor. Fakat bütün bu hareketliliğin ortasında unutulan tek soru var: Ne için?

Çağımızın trajedisi belki de tam burada yatıyor: Araçlarımız büyürken amaçlarımız küçüldü. Teknoloji bize neyi yapabileceğimizi gösteriyor ama neyi yapmamız gerektiğini söylemiyor. Ekonomi arzularımızı nasıl tatmin edeceğimizi öğretiyor ama hangi arzuların tatmin edilmeye değer olduğunu söylemiyor. Sosyal medya nasıl görünür olacağımızı öğretiyor ama görülmeye değer bir hayatın ne olduğunu söylemiyor. Yapay zekâ milyonlarca cevabı saniyeler içinde önümüze koyabiliyor ama hangi sorunun gerçekten sorulmaya değer olduğunu bizim yerimize belirleyemiyor. Tıp hayatı uzatıyor ama uzun bir hayatın ne uğruna yaşanması gerektiğini açıklayamıyor. Nihilizmin asıl ürkütücü tarafı “Hiçbir şeyin anlamı yok” cümlesinin açıkça söylenmesi değildir; insanın bu cümleyi hiç kurmadan, bütün hayatını sanki hiçbir şeyin nihai anlamı yokmuş gibi yaşamaya başlamasıdır…

Belki de çağımızın en büyük yanılgılarından biri, anlam krizini basitçe bir “inançlılar-inançsızlar” tartışmasına indirgemektir. Mesele bundan çok daha büyüktür. Bir insan kendisini dindar diye tanımlayıp bütünüyle nihilist bir hayat yaşayabiliyor; başka biri kendisini agnostik diye tanımladığı hâlde hakikat, adalet, merhamet ve insan onuru uğruna ağır bedeller ödeyebiliyor. Asıl mesele insanın sosyal medya profilindeki ya da akademik metindeki etiketi değildir. Asıl mesele, hayatında kendisini aşan bir hakikatin bulunup bulunmadığıdır. Para, makam, şöhret, haz ve görünürlükten daha büyük bir şeye inanıyor mu? Kendisine “dur” diyebilecek bir ahlâkî sınır tanıyor mu? Kaybetmeyi göze alacağı bir hakikati var mı? Yalnız kaldığında da savunabileceği bir doğruya inanıyor mu? Nihilizmin gerçek karşıtı slogan değil; insanın kendisinden daha büyük bir hakikat karşısında sorumluluk hissedebilmesidir…

El-Messiri’nin insan anlayışının gücü de burada belirginleşiyor. İnsan onun için yalnızca cevap veren değil, soru soran bir varlıktır. Ölümü bilip hayatı sorar; kötülüğü görüp adaleti arar; geçici olduğunu bilip kalıcı olanı özler; sınırlı olduğu hâlde sonsuzu düşünebilir. Belki insanın bu huzursuzluğu giderilmesi gereken psikolojik bir arıza değildir. Belki tam tersine, onun en kıymetli tarafıdır. Çünkü taş anlam aramaz, algoritma ölümden korkmaz, makine vicdan azabı çekmez, piyasa merhamet etmez. İnsan ise bütün bunları yapar. İnsanın içinde dünyaya bütünüyle uymayan, hesaplara sığmayan, sürekli ötesini arayan bir yan vardır. Tartaglia buna, aşkınlık alanını açan bilinç üzerinden yaklaşırken el-Messiri insanın özgürlüğünde, ahlâkında ve aşkın referans ihtiyacında görür. İki düşünür farklı yerlerden hareket eder ama aynı uçuruma bakar: İnsan, salt maddî dünyanın içine bütünüyle yerleştirilemeyecek bir varlıktır…

Bu yüzden nihilizme sorulması gereken soru yalnızca “Evrenin bir anlamı olduğunu kanıtlayabilir misiniz?” olmamalı. Soruyu tersinden de sormak gerekiyor: Eğer bütün varlık gerçekten anlamsızsa, durmadan anlam arayan bu tuhaf varlığı nasıl açıklayacağız? İnsan niçin ekmek kadar adalete de ihtiyaç duyuyor? Neden hiç görmeyeceği gelecek nesiller için mücadele ediyor? Neden bir şiirin karşısında gözleri doluyor, bir mezarın başında susuyor, gökyüzüne baktığında sonsuzluğu düşünüyor? Neden zulüm kendisine yapılmadığında bile zulme öfkelenebiliyor? Bunların hiçbiri tek başına metafizik bir hakikatin matematiksel ispatı değildir elbette. Fakat insanlık tarihinin başından beri insanın hakikat, güzellik, iyilik, adalet ve ebediyet peşinde koşması da kolayca geçiştirilebilecek bir tesadüf değildir. Belki insanın içindeki bu bitmeyen arayış, onun yarası değil; istikametidir…

Hâsıl-ı kelâm, çağımızın en büyük meselesi yapay zekâdan, ekonomik krizden, siyasî kutuplaşmadan, iklim değişikliğinden ya da teknolojinin baş döndürücü ilerleyişinden önce gelen bir insan ve anlam krizidir. Çünkü bütün bu alanlarla nasıl ilişki kuracağımızı belirleyen şey, insanın ne olduğuna ve niçin yaşadığına verdiği cevaptır. Anlamını kaybetmiş bir insanın eline daha güçlü teknoloji verdiğinizde daha hikmetli bir insan ortaya çıkmaz; sadece gücü artmış bir insan ortaya çıkar. Anlamını kaybetmiş bir topluma daha fazla tüketim imkânı sunduğunuzda huzurlu bir toplum kurmazsınız; yalnızca arzuları çoğalmış bir toplum üretirsiniz. Anlamını kaybetmiş siyasete daha fazla güç verdiğinizde adalet çoğalmaz; koltukları büyür. Anlamını kaybetmiş bilgi çoğaldığında hikmet artmaz; sadece gürültü artar. Anlamını kaybetmiş medyaya daha fazla imkân açtığınızda hakikat yayılmaz; müfsid ve para için değerlerini satanlar fazlalaşır…

Bu yüzden insanlığın bugün yeni cihazlardan, yeni ideolojilerden, yeni sloganlardan ve yeni dijital putlardan önce yeniden o eski sorulara dönmeye ihtiyacı var: Ben kimim? Nereden geldim? Niçin yaşıyorum? Nereye gidiyorum? Neye inanıyorum? Neyi seviyorum? Ne uğruna yaşayacağım? Ne uğruna vazgeçeceğim? Ve bir gün ölüm kapımı çaldığında, geride bıraktığım hayatın anlamı ne olacak? Tartaglia’nın açık tutmak istediği “aşkınlık alanı” ile el-Messiri’nin ısrarla savunduğu “maddeye indirgenemeyen insan” tam burada buluşuyor. İnsan belki aşkınlığın matematiksel kanıtı değildir; ama ona doğru çevrilmiş en güçlü işaretlerden biridir.

Öyleyse yeniden sormanın, yeniden düşünmenin ve yeniden gökyüzüne bakmanın vaktidir. Çocuklarımıza yalnızca nasıl başarılı olacaklarını değil, niçin yaşayacaklarını da anlatmanın; üniversitelerde yalnızca meslek değil hikmet aramanın; siyasetten yalnızca refah değil istikamet istemenin; düşünürlerden yalnızca eleştiri değil umut beklemenin zamanı gelmiştir. Çünkü insanın önündeki en büyük tehlike ölmek değildir; niçin yaşadığını bilmeden yaşamaktır. Bu post-nihilizm çağının gürültüsü içinde kaybettiğimiz en eski ve en büyük yolculuğa yeniden çıkmak zorundayız: Hayatın anlamını keşfetmeye, insanı yeniden bulmaya ve içimizde hiç sönmeyen o “Niçin?” sorusunun peşinden yürümeye. Çünkü anlamını yeniden bulan insan, yalnızca kendi hayatını değil, dünyayı da yeniden kurabilir…