Sorularla Dünyayı Değiştiren Filozof

Tarih, her zaman imparatorların fetihleriyle, kralların tahta çıkışıyla ya da büyük orduların kazandığı savaşlarla değişmez. Bazen bir medeniyetin yönünü değiştiren şey, tek bir insanın sorduğu basit gibi görünen ama asırlar boyunca yankılanacak kadar güçlü sorulardır. Ordular şehirleri fetheder, hükümdarlar kanunlar koyar, devletler kurulur ve yıkılır; fakat insanlığın hafızasında asıl iz bırakanlar, çoğu zaman sarayların ihtişamı değil, hakikatin peşine düşmüş mütevazı insanların vicdanından yükselen seslerdir. Atina sokaklarında yalın ayak dolaşan, ne servetiyle ne makamıyla öne çıkan Sokrates de işte bu insanlardan biriydi. Elinde bir kılıç, arkasında bir ordu yoktu. Onun en büyük gücü, insanların zihinlerini sarsan sorularıydı. “İyi nedir?”, “Adalet nedir?”, “İnsan niçin yaşar?”, “Ölüm neden vardır?” ve “Hakikati gerçekten biliyor muyuz?” diye başlayan bu sorgulama, yalnızca Atina’nın dar sokaklarında yankılanmadı; iki bin beş yüz yıl sonra bile insanlığın vicdanında cevap aramaya devam ediyor…

Bugün Sokrates denildiğinde çoğu kişinin zihninde aklı ve sorgulamayı merkeze alan bir filozof canlanır. Modern düşünce onu büyük ölçüde rasyonelliğin öncüsü olarak tanıttı. Oysa antik metinler dikkatle okunduğunda, bundan çok daha derin bir şahsiyetle karşılaşırız. Sokrates yalnızca aklı yücelten biri değildir; aklın ötesinde ilahî bir rehberliğin varlığını da kabul eden biridir. Kendi ifadesiyle “daimonion” adını verdiği manevî uyarının hayatı boyunca kendisini yanlışlardan alıkoyduğunu söyler. En çarpıcı olanı ise, ölümle yüz yüze geldiği mahkemede bile bu inancından geri adım atmamasıdır. “Size değil, Allah’a itaat edeceğim.” sözü, sadece dönemin hukuk düzenine karşı söylenmiş cesur bir itiraz değildir. Aynı zamanda insan vicdanını, bütün dünyevî otoritelerin üzerinde gören derin bir inanç anlayışının ifadesidir.

Tam da burada Sokrates’in hayatı, ister istemez peygamberlerin hayatıyla belirli noktalarda kesişmeye başlar. Elbette hiçbir filozof vahiy alan bir peygamber değildir; hiçbir felsefî (hikmetî) arayış da vahyin yerine geçemez. Ancak tarihte öyle insanlar vardır ki, hakikate duydukları büyük iştiyak, fazilete olan bağlılıkları ve gerektiğinde bu uğurda hayatlarını ortaya koyabilecek cesaretleri onları sıradan düşünürlerin çok ötesine taşır. Peygamber hakikati Allah’tan alıp insanlara ulaştırır; filozof ise hakikati aramak için ömrünü tüketir. Fakat bazen öyle filozoflar gelir ki, arayışları onları vahyin kapısına kadar götürür. Sokrates de bu isimlerden biridir. Bu yüzden İslam düşüncesinde bazı âlimlerin onun hakkında “Bir peygamber olabilir miydi?” sorusunu gündeme getirmesi şaşırtıcı değildir. Elimizde bunu doğrulayacak dinî ya da tarihî bir delil bulunmasa da, böyle bir ihtimalin tartışılmış olması bile onun İslam düşünürlerinin gözünde sıradan bir filozof olarak görülmediğini göstermeye yeter.

Sokrates’in insanlığa bıraktığı en önemli miraslardan biri de insanı önce kendi içine yönlendirmesidir. Delfi Tapınağı’nın girişinde yazılı olan “Kendini tanı.” sözü, onun dilinde basit bir öğütten çıkar, hayatın merkezine yerleşen bir ilkeye dönüşür. Çünkü insan kendisini tanımadan iyiliği de anlayamaz, adaleti de kuramaz, hakikati de kavrayamaz. Bu düşünce, İslam irfan geleneğinde yüzyıllardır dilden dile aktarılan “Nefsini bilen Rabbini bilir.” sözüyle dikkat çekici bir yakınlık taşır. İnsan önce acizliğini, sınırlılığını ve faniliğini fark eder; ardından bu eksikliğin kendisini sonsuz olana yönelttiğini keşfeder. Kendini tanımak, aslında Rabbini aramaya başlamaktır. Belki de bu yüzden Sokrates’in soruları eskimiyor; her çağ, onları yeniden kendi vicdanında duymaya devam ediyor.

İçinde yaşadığımız çağ, bilgi bakımından insanlık tarihinin en parlak dönemlerinden biri olabilir. Atomun çekirdeğini parçalayabiliyor, galaksilerin milyarlarca yıl öncesine bakabiliyor, yapay zekâya düşünmeyi öğretebiliyoruz. Fakat bütün bu bilgi birikimine rağmen insanlık, ahlâk ve merhamet konusunda ciddi bir yoksullaşma yaşıyor. Gazze’de çocuklar ölürken, savaşlar milyonlarca insanı yerinden ederken, açlık dünyanın büyük bir kısmını tehdit ederken ve teknoloji giderek insanı özgürleştiren değil, denetleyen bir araca dönüşürken Sokrates’in o eski sorusu yeniden karşımıza çıkıyor: “İyi (hayr, birr) nedir?” Çünkü bilgi insanı güçlü kılabilir; fakat iyilikten yoksun bir bilgi, gücü yıkımın hizmetine verir. Belki de modern dünyanın en büyük açmazı budur. Bilgimiz arttı ama hikmetimiz aynı ölçüde büyümedi. Teknolojimiz gelişti ama vicdanımız aynı hızla olgunlaşmadı. Akıl ilerledi; kalp geride kaldı…

Sokrates’in ölüm karşısındaki tavrı ise onun fikirlerinden daha etkileyici bir mirastır. Öğrencileri kaçması için bütün hazırlıkları yapmıştı. Kapılar açıktı, kurtulması mümkündü. Fakat o, hakikatten kaçarak kazanılan bir hayatın gerçek anlamda yaşanmış bir hayat olmayacağını biliyordu. Zehir kadehini eline alırken sergilediği sükûnet, sadece bir filozofun soğukkanlılığı değildi; ölümün mutlak bir son olmadığına dair derin inancının da yansımasıydı. Bu yönüyle Sokrates, insanlık tarihindeki büyük hakikat yolcularını hatırlatır. Hz. İbrahim (as)’in ateşe yürürken gösterdiği teslimiyet, Hz. Musa (as)’nın Firavun’un karşısındaki cesareti, Hz. Yahya (as)’nın hakikatten taviz vermemesi, Hz. İsa (as)’nın tebliğinden vazgeçmemesi ve Hz. Muhammed (sav)’in bütün baskılara rağmen risaletini sürdürmesi aynı hakikat çizgisinin farklı çağlardaki tezahürleri gibidir. Çünkü hakikat, çoğu zaman sahibinden ağır bir bedel ister. Sürgün ister, zindan ister, bazen de can ister. Fakat hakikate gerçekten inananlar için ölüm, davanın sonu değil; sadakatin en büyük imtihanıdır…

İslam medeniyeti de Sokrates’e bu gözle bakmıştır. Müslüman düşünürler onu yalnızca eski Yunan’ın büyük bir filozofu olarak değil, ahlâkı (erdemi ve edebi) merkeze alan, insanı iyiliğe çağıran ve düşünmeye sevk eden örnek bir bilge olarak değerlendirmişlerdir. Fârâbî’den İbn Rüşd’e, İbn Miskeveyh’ten İbn Tufeyl’e kadar pek çok isim onun fikirlerinden istifade etmiş, akıl ile vahyin birbirini dışlayan değil, birbirini tamamlayan iki hakikat yolu olduğunu göstermeye çalışmıştır. Çünkü samimi bir akıl, çoğu zaman vahyin işaret ettiği ufka yaklaşır. Sokrates’in hayatı da bunun en dikkat çekici örneklerinden biridir…

Hasılı kelam; Sokrates’in Atina sokaklarında yaktığı meşale, yalnızca felsefenin başlangıcını haber veren bir meşale değildi; insan vicdanını uyandıran, hakikatin sesini yeniden duyurmaya çalışan bir çağrıydı. O ses Atina surlarında kaybolmadı; Roma’ya, Kudüs’e, Bağdat’a, Kurtuba’ya ve oradan bugünün dünyasına kadar ulaştı. Çünkü hakikat ne bir millete ne de bir medeniyete aittir. Filozoflar onu arar, peygamberler onu insanlığa ulaştırır; fakat onu yaşatacak olan yine insandır. Bugün yapay zekânın, algoritmaların ve dijital devrimlerin şekillendirdiği yeni dünyada da önümüzde duran temel soru değişmiş değildir: Daha çok bilen insanlar mı olacağız, yoksa bildiği hakikati ve hikmeti yaşayabilen insanlar mı? Medeniyetleri ayakta tutan şey yalnızca malumat ve bilgi değildir; bilgiyi hikmetle, erdemle, edeple ve vicdanla buluşturabilme iradesidir. Aradan iki buçuk bin yıl geçmiş olmasına rağmen Sokrates’in sesi hâlâ bize bunu hatırlatıyorsa, onun gerçek mirası yazdığı hiçbir kitapta değil; insanlığın vicdanına bıraktığı o bitmeyen sorudadır…